Abese 13-16. ayetler

Fî suhufin mükerrame ۝ Merfûatin mutahhara ۝ Bi-eydî sefera ۝ Kirâmin berera "Değerli kılınmış sayfalardadır; yüceltilmiş, arındırılmıştır; yazıcı elçilerin ellerindedir — şerefli ve iyilik ehli olanların."

Fî suhufin — "sayfalarda". Bu tamlama, on birinci ayetteki tezkira'nın sıfatı ya da hâlidir: "o bir hatırlatmadır, sayfalarda bulunan bir hatırlatma". Klasik gramercilerin çoğunluğu bu yönde.

Dizimde dikkat çeken şey sıfatların sıralanışı: mükerreme, merfûa, mutahhara — üçü de ism-i mef'ûl, üçü de edilgen, üçü de aynı kafiyeyle bitiyor. Sonra kalıp değişiyor: sefera, kirâm, berera — bu üçü etken yapılar (ism-i fâil ya da sıfat-ı müşebbehe).

Yani cümlenin yarısı yapılan işi, yarısı yapanları anlatıyor:

Sayfalar kendi değerini kendi kazanmıyor, kendini yüceltmiyor, kendini temizlemiyor. Taşıyıcılar ise şerefli ve iyi olanlar. Bu ayrım Beyyine 98/2 bölümünde işlendi; oradaki tespit burada da geçerli.

Bu iki kelime Beyyine 98/2'de (suhufen mutahhara) tafsilatlı işlendi ve orada bu ayetlerle karşılaştırıldı; tekrarlamıyorum. Kısaca: kök ص-ح-ف, üzerine yazı yazılan düz yüzey; mushaf aynı kökten. ط-ه-ر ise temizlik; mutahhera ism-i mef'ûl — temiz değil, temizlenmiş.

Buradaki fark ve ekleme. İki yer arasında gerçek bir dizim farkı var ve kaydedilmeye değer:

Beyyine'de sayfalar okunuyordu; oradaki resim, insanların önünde metni okuyan bir elçiydi. Abese'de sayfalar elde tutuluyor; buradaki resim, metnin insana ulaşmadan önceki halkası.

Yani iki sûre zincirin iki ayrı ucunu gösteriyor: Abese yukarıyı, Beyyine aşağıyı. Aynı tamlama, aynı edilgen sıfat, iki farklı yer.

Ve mutahhera'nın burada kazandığı ek anlam: Beyyine bölümünde bu kelimenin neyden arındırıldığının söylenmediği ve beş izahın verildiği kaydedilmişti. Abese'nin siyakı beşinci izahı (yüceltilmiş, mükerrem tutulmuş) destekliyor, çünkü kelime burada mükerreme ve merfûa ile aynı listede duruyor. Sıfatların birlikteliği, temizliğin burada hukukî/bedenî temizlikten çok değer ve dokunulmazlık anlamında olduğunu düşündürüyor. Bu bir çıkarımdır, bağlayıcı değildir.

مُكَرَّمَة — kök ك-ر-م. Kerem: cömertlik, asalet, değerlilik. Kerîm — hem cömert hem değerli. İkrâm — değer verme.

İsm-i mef'ûl, tef'îl babından: "değerli kılınmış". Kendinden değerli değil; değeri verilmiş.

Ve aynı kök on altıncı ayette tekrar geliyor: كِرَام. Sayfalar mükerreme (değerli kılınmış, edilgen), taşıyıcılar kirâm (değerli olanlar, etken). Aynı kök, iki kalıp, iki konum. Bu, dört ayetlik pasajın kendi içindeki en sıkı örgüsü.

مَرْفُوعَة — kök ر-ف-ع. Yükseltmek, kaldırmak. Rif'at — yükseklik; refî' — yüce.

İki okuyuş: (a) mekân bakımından yüksek — insanların ulaşamayacağı bir yerde korunuyor; (b) mertebe bakımından yüce — değerce yükseltilmiş. Kur'an her ikisini de destekleyecek kullanımlara sahip: "Allah'ın, yükseltilmesine izin verdiği evlerde" (Nûr 24/36) — orada turfea mertebe içindir.

İkisi birbirini dışlamıyor. Ve burada bir dizim mantığı var: mükerreme (değer), merfûa (erişilmezlik), mutahhera (bozulmamışlık). Üçü bir metin için sorulabilecek üç ayrı soruya cevap veriyor: değerli mi, korunmuş mu, bozulmuş mu.

Sûrenin en yüklü kelimesi burada ve sûrenin bütününü taşıyor.

Kök: س-ف-ر. Bu kökün altında tek bir fikir var: örtüyü kaldırmak, açığa çıkarmak. Türevlerin hepsi bu merkezden çıkıyor ve dağılışları şaşırtıcı:

• سَفَرَ — açtı, örtüyü kaldırdı. Seferati'l-mer'etü an vechihâ — kadın yüzünü açtı. Esfera's-subhu — sabah ağardı, aydınlık ortaya çıktı.
• سَفَر — yolculuk. Dilcilerin naklettiği izah şudur: yolculuğa bu ad, insanların ahlakını açığa çıkardığı için verilmiştir. Yolda kimse rol yapamaz; yorgunluk, açlık ve zorunluluk insanın gerçek halini ortaya döker.
• سِفْر (çoğulu esfâr) — büyük kitap, cilt. Çünkü içindekini açığa çıkarır. Kur'an'da geçer: "Kitaplar taşıyan eşeğin hali gibi" (Cum'a 62/5).
• سَفِير — iki taraf arasında gidip gelen elçi, arabulucu. Bugünkü "sefir" kelimesi. Çünkü iki taraf arasındaki meseleyi açığa çıkarır, arayı açıklığa kavuşturur.
• سُفْرَة — yol azığı ve onun konduğu bez; buradan Türkçedeki "sofra".
• مِسْفَرَة — süpürge. Yeri açan, üstündekini kaldıran.

سَفَرَة, sâfir'in çoğuludur ve kökün bu ağı içinde iki anlamı birden taşıyor: yazıcılar (metni açığa çıkaranlar) ve elçiler (iki taraf arasında gidip gelenler).

Ve vahiy tam olarak bu ikisidir: iki taraf arasında taşınan ve açığa çıkarılan bir şey. Kelime, yaptığı işin tarifidir.

Şimdi otuz sekizinci ayete bakın: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ — "o gün birtakım yüzler müsfiradır."

Aynı kök. Müsfire: açılmış, aydınlanmış, parlamış yüz — sabahın ağarması gibi.

Yani sûre bu kökü iki kez, iki uçta kullanıyor:

Metin sefera'nın elinde açığa çıkıyor; onu alanların yüzü müsfire oluyor. Aynı fiil, bir kez yukarıda bir kez aşağıda.

Bu, sûrenin adlarından birinin es-Sefere olmasını da açıklıyor ve sûrenin bütününde tekrar dönülecek.

Çoğunluk birinci görüştedir ve siyak da onu destekler: pasaj metnin kaynağını anlatıyor, alıcısını değil. Ama ikinci görüş dışlanmamalı; kelimenin kendisi ikisine de açıktır.

كِرَام — kerîm'in çoğulu; yukarıda işlendi.

بَرَرَة — kök ب-ر-ر. Bu kökün somut merkezi genişliktir: el-berr — kara parçası (denizin karşıtı), açık ve geniş alan. Buradan:

• بِرّ (birr) — kapsamlı iyilik, hayrın genişi. Bakara 2/177 birri tanımlar ve tanım geniş tutulur: iman esasları + malı vermek + namaz + zekât + sözünde durmak + sabır. Mâûn bölümünde bu ayet üzerinde durulmuştu.
• بَارّ / بَرّ — iyilik eden, vefalı. Çoğulları: berera ve ebrâr.
• بِرّ الوالدين — ana babaya iyilik.

Berera, فَعَلَة veznindedir. Bu vezin Arapçada meslek ve süreklilik bildiren sıfatların çoğulunda kullanılır (kâtib → ketebe, sâhir → sehara). Yani "bir kez iyilik yapanlar" değil, iyiliği hal edinmiş olanlar.

Ve şimdi sûrenin son ayetine bakın: أُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْكَفَرَةُ ٱلْفَجَرَةُ — "işte onlar kâfirlerdir, fâcirlerdir."

كَفَرَة ve فَجَرَة — aynı vezin. بَرَرَة'nin tam karşıtı, aynı kalıpta, aynı kafiyede.

Sûre, aynı ses ve aynı kalıpla, en yukarıdakileri ve en aşağıdakileri karşı karşıya koyuyor. Bu, metnin kendi dokusunda duran bir simetridir; zorlama değil.

Ve Kur'an bu ikiliyi başka bir yerde açıkça yan yana koyar: "İyiler (el-ebrâr) nimet içindedir; fâcirler ise cehennemdedir" (İnfitâr 82/13-14). Aynı iki kök, aynı karşıtlık.