كَلَّآ إِنَّهَا تَذْكِرَةٌ فَمَن شَآءَ ذَكَرَهُۥ
Kellâ'nın işleyişi Tekâsür ve Alak bölümlerinde işlendi; tekrarlamıyorum. Özeti: kellâ bir cümleye değil, çoğu zaman bir davranışa söylenen "hayır"dır; söz olarak kurulmamış, fiil olarak kurulmuş bir iddiayı keser.
Burada kesilen iddia şudur: bu iş, kimin dinlediğine bağlı olarak yürür. Meclis mantığının gizli varsayımı buydu. Kellâ, varsayımı reddediyor ve arkasından reddin gerekçesini veriyor: bu bir hatırlatmadır.
Kellâ aynı zamanda sûrenin birinci menteşesi. Olay bitiyor, konu değişiyor. Yirmi üçüncü ayette ikinci bir kellâ gelecek ve orada da konu değişecek. Sûrenin iskeleti bu iki kelimeyle üç bölüme ayrılıyor.
Kalıp. Tef'ile vezninde masdar/isim: hatırlatan şey, hatırlatma vasıtası. Kur'an kendisi için bu kelimeyi birkaç yerde kullanır (Müzzemmil 73/19; Müddessir 74/54; Hâkka 69/48).
Zamir neye dönüyor? İnnehâ — müennes zamir. Görüşler: (a) ayetlere / sûreye; (b) Kur'an'a (es-sûre ya da el-âyât müennes olduğu için); (c) doğrudan "bu öğüde". Anlam bakımından fark yok; hepsi metnin kendisini gösteriyor.
Tezkira "öğretim" değil, "bilgilendirme" değil, hatırlatma. Ve hatırlatma, muhatapta zaten var olan bir şeyi uyandırmaktır. Bilmediğine bilgi verilir; bildiğine hatırlatılır.
Bu, Kur'an'ın kendisini tanımlama biçimlerinden biridir ve sonuçları var: eğer metin bir hatırlatmaysa, muhatabın içinde ona karşılık gelecek bir şey var demektir. Şems 91/8'de "nefse fücûrunu ve takvâsını ilham etti" denmişti; oradaki ilham ile buradaki hatırlatma aynı yere bakıyor.
Ve siyaktaki işlevi: hatırlatma, hatırlatanın niteliğine değil, hatırlayanın hazır oluşuna bağlıdır. Meclisin ağırlığı bir şeyi hatırlatmaz. Bu yüzden kimin dinlediği, metnin işleyişini değiştirmiyor.
Gramer nüktesi. Bir önceki ayette zamir müennesti (innehâ), burada müzekker (zekerahû). Sebebi: zamir artık tezkira'ya değil, zikr / Kur'an'a (müzekker) dönüyor; ya da tezkira kelimesi "va'z, öğüt" (el-va'z, müzekker) anlamında alınıyor. Küçük bir ayrıntı ama Arapçanın zamir titizliğini gösteriyor.
مَن شَآءَ — dileyen. Sûrenin en yüklü ifadelerinden biri ve bir kez daha söylenmesi gereken bir şey söylüyor: kapı açık, geçen geçer.
Bunun siyaktaki keskinliğini görmek gerekiyor. Peygamber, bir kapıyı zorlamakla meşguldü — ileri gelenlerin kapısını. Ayet diyor ki: kapıyı zorlamak senin işin değil. Dileyen girer.
Ve bunun tam karşılığı Tekvîr 81/28-29'da bulunuyor: "İçinizden istikamet üzere olmak isteyene" ve hemen ardından: "Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz." İki sûre aynı iki adımı atıyor: önce insanın dilemesi, sonra dilemenin dayandığı yer. Abese birinci adımda duruyor; Tekvîr ikincisini ekliyor. İkisi birlikte okunmalıdır — bu bağ, Tekvîr bölümünde ayrıca işlenecek.
Bir uyarı. Bu ayet "isteyen inanır, istemeyen inanmaz, mesele bu kadar" gibi okunursa, tebliğin anlamı boşalır. Sûrenin kendisi buna izin vermiyor: kırk iki ayet boyunca hatırlatmayı sürdürüyor, çağrıyı tekrarlıyor, deliller sıralıyor. Yani "dileyen hatırlar" cümlesi çağrıyı kaldırmıyor; çağrının sonucunu çağrıyı yapanın sırtından indiriyor. Yedinci ayetin söylediğinin devamı.