Müddessir 15. ayet

Sümme yatmau en ezîd "Sonra bir de artırmamı umuyor."

Sûrenin en keskin cümlelerinden biri. Ve gücü tek bir kelimede: ثُمَّ.

Arapçada üç bağlaç ardışıklık bildirir ve aralarında fark vardır:

Burada sümme var. Ve işlevi çift yönlü:

1. Zaman aralığı: sayılanlar verildi, zaman geçti, sonra bu oldu. 2. Beklenmezlik: sayılanlardan sonra bunun gelmesi beklenmez.

Türkçedeki "bir de" ifadesi ikinci işlevi tam karşılar: "sonra bir de artırmamı umuyor."

Kök: ط-م-ع. Somut anlamı: bir şeyi şiddetle istemek, göz dikmek, umutla beklemek.

Ve kelimenin Arapçada nötr bir yanı vardır — her zaman kötülemez:

• "Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi" (Enbiyâ 21/90) — rağaben ve rahebâ; benzeri havfen ve tamaâ (A'râf 7/56; Ra'd 13/12; Rûm 30/24; Secde 32/16). Burada tamaa olumlu: umut.
• "Hesap gününde hatalarımı bağışlamasını umarım" (Şuarâ 26/82) — İbrâhîm'in sözü.

Yani tama', umut demektir; kınanan hâle gelmesi bağlamdan doğar.

Türkçedeki "tamah" ve "tamahkâr" kelimeleri, kelimenin yalnızca olumsuz yüzünü almış.

Ve burada dikkatli olmak gerekiyor.

Ayet "daha fazlasını istemek kötüdür" demiyor. Kur'an insanın istemesini genel olarak kınamaz; nitekim rızık istemek, hayır istemek, bağışlanma istemek emredilir.

Kınanan şey, cümlenin bütünüdür: sayılanları alıp, ardından ayetleri inatla reddederken (16. ayet) bir de artırılmayı ummak.

Yani mesele istemek değil; verenle ilişkiyi kesip vermeye devam etmesini beklemek.

Bunu bir çıkarım olarak kaydediyorum. Ama bir sonraki ayetin kellâ ile başlayıp innehû kâne li-âyâtinâ anîdâ demesi bu okumayı destekliyor: reddedilen şey, umudun kendisi değil; umudun hangi tavrın ardından geldiğidir.

Fiil yine birinci tekil: ezîde — "artırmam".

Ve bu, dizinin dördüncü tekil fiilidir: yarattım, verdim, hazırladım, artırayım.

Adam, kendisine verilenin kaynağını tanımıyor; ama verilmeye devam edilmesini bekliyor. Cümlenin kurduğu görüntü budur.

Hümeze'de kaydedilen tespit buraya doğrudan bakıyor:

Orada, mal biriktiren kişinin söylediği ile davranışının varsaydığı arasındaki fark işlenmişti: "Ayet, bir insanın ne söylediğine değil, davranışının neyi varsaydığına bakıyor."

Burada aynı yöntem var. Adam "bana daha çok ver" demiyor — ayet onun umduğunu söylüyor (yatmau). Bu, dile getirilen bir talep değil; davranışın içinde işleyen bir varsayım.

Ve varsayım şudur: bu akış devam edecek.

Hümeze'de bu varsayımın adı "kalıcılık vehmi" idi. Burada adı konmuyor ama yapısı aynı: verilenin sürekliliğini, verenden bağımsız bir şey sanmak.

Bu bağı kendi okumam olarak kuruyorum.