32. Secde

30 ayet. Mekke döneminde indiği yaygın olarak nakledilir. Adını, on beşinci ayetteki secde bildiren ifadeden alır: hemen secdeye kapanırlar — خَرُّوا سُجَّدًا. Sûrede tilâvet secdesi yapılan ayet de budur (32/15).

Sûre, Elif-lâm-mîm ile açılan sûrelerdendir; ve bu harflerle açılıp ardından doğrudan kitaptan söz eden diziye katılır.

Adı bir başka sûreyle karışabilir: Fussilet sûresi de Hâ-mîm es-Secde adıyla anılır (Fussilet'de kaydedildi). Bu sûre ise kısaca es-Secde ya da Elif-lâm-mîm es-Secde diye anılır.

Sûrenin omurgası, verilen ile kullanılan arasındaki mesafedir. Dokuzuncu ayette insana kulak, gözler ve kalpler verilir ve hemen ardından kalîlen mâ teşkürûn (ne kadar az şükrediyorsunuz) denir. On ikinci ayette, aynı iki organ karşı tarafın kendi ağzından geri döner: ebsarnâ ve semi'nâ — "gördük ve işittik". Yani sûre, verilişi ve o verilişin çok geç kabul edilişini iki ayrı sahnede karşı karşıya koyuyor. Bu bağ, aşağıda ayrıca gösterilecek.

İkinci bir hat da baştan sona işler: yönelme. Onun adı secdedir (15), yataktan kalkmadır (16), ve karşı tarafta başın kendiliğinden öne düşmesidir (12). Sûre, aynı hareketi biri gönüllü biri mecburî olmak üzere iki kez gösteriyor.

Elif-lâm-mîm · Tenzîlü'l-kitâbi lâ raybe fîhi min rabbi'l-âlemîn · Em yekūlûne'ftarâh, bel hüve'l-hakku min rabbike li-tünzira kavmen mâ etâhüm min nezîrin min kablike leallehüm yehtedûn

"Elif-lâm-mîm. Bu kitabın indirilişi — onda kuşku yoktur — âlemlerin Rabbindendir. Yoksa 'onu uydurdu' mu diyorlar? Hayır, o Rabbinden gelen gerçektir; senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş bir topluluğu uyarasın diye — belki doğru yolu bulurlar."

Hurûf-ı mukattaa hakkındaki kayıt dizinde daha önce düşüldü: Bakara 2/1'de geniş olarak, Kāf'de özetlenerek, Câsiye ve Ahkāf'de tekrar anılarak. Tekrarlamıyorum.

Özeti şuydu: bu harflerin anlamı kesin olarak bilinmiyor; bir grup âlim anlamı Allah'a havale eder (tefvîz); açıklama arayan görüşler arasında metin içinden en çok destek bulan izah, harflerin Kur'an'ın ham maddesini göstererek meydan okumayı anlamlı kıldığı yönündeki izahtır. Ve orada açıkça yazıldığı gibi: bu harfler üzerinden sayısal hesap, ebced ya da harf sayımı yapılmaz.

Buraya ait olan tek şey, Kāf'de kaydedilen düzenliliğin burada da tuttuğudur: harf grubunun hemen ardından Kitap'tan söz eden bir ifade geliyor — tenzîlü'l-kitâb. Bu, doğrulanabilir bir olgudur ve bir iddia değildir.

Fussilet 41/2'de ve Câsiye 45/2'de bu cümlenin sûreden sûreye nasıl değiştiği tablolanmıştı. Buradaki geçiş o tabloya eklenir:

Fark kaydedilmeye değer ve doğrulanabilirdir: öteki beş yerde indiren, iki sıfat ismiyle anılıyor. Burada sıfat çifti yerine bir tamlama geliyor: min rabbi'l-âlemîn — âlemlerin Rabbinden.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı üçüncü ayetin devamıdır: üçüncü ayette muhatabın daha önce hiç uyarıcı almamış bir topluluk olduğu söyleniyor. Yani hitap, kitapla ilk kez karşılaşan bir muhataba kuruluyor. Böyle bir muhatap için indireni sıfatlarıyla tanıtmak yerine kapsamıyla tanıtmak — âlemlerin Rabbi — cümlenin işiyle uyumludur. Bu bir gözlemdir; tercih dayatmıyorum.

Ayrıca rabbi'l-âlemîn terkibi ile hemen ardından gelen min rabbike (senin Rabbin) arasındaki geçiş kaydedilmelidir: ikinci ayette en geniş nispet (âlemler), üçüncü ayette en dar nispet (sen). İki ayet arka arkaya, kapsamı daraltarak ilerliyor.

Aynı terkip Bakara 2/2'de çözümlendi (zâlike'l-kitâbü lâ raybe fîh) ve orada rayb kelimesinin "kuşku" ile "kuşkunun huzursuzluğu" arasındaki bağı işlendi. Tekrarlamıyorum.

Buraya ait olan, cümledeki yeridir. Bakara'da terkip, zâlike'l-kitâb mübtedasının haberi olarak cümlenin akışında geliyordu. Burada ise mübteda ile haberin arasına giriyor:

Tenzîlü'l-kitâbi — [lâ raybe fîhi] — min rabbi'l-âlemîn

Arapçada araya giren böyle bir cümleye cümle-i mu'terize (ara cümle) denir: asıl cümlenin öğelerini birbirinden ayırmadan, arada bir kayıt düşer.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: kuşkusuzluk, kitabın bir vasfı olarak sonda sayılmıyor; kaynağın bildirilmesi tamamlanmadan araya giriyor. Cümlenin kendisi, tamamlanmayı beklemeden itirazı karşılamış oluyor.

Em edatı burada bir soruyu değil, bir geçişi bildirir — dilcilerin em munkatıa dediği kullanım: "yoksa … mı diyorlar?" Yani cümle bir muhatap değiştirir gibi kuruluyor: az önce kitabın kaynağı bildirilmişti, şimdi o bildirime gelen itiraz aktarılıyor.

ٱفْتَرَىٰ — kök ف-ر-ي. Dilcilerin verdiği somut anlam: deriyi kesmek, biçmek. Ferâ'l-cilde — deriyi yardı, kesti. Ve buradan iki dal ayrılır: biri yapmak, biçip dikmek (yararlı iş), öteki uydurmak, olmayanı biçip ortaya koymak.

İftirâ VIII. bâbdır ve yalnız ikinci daldan gider: olmayan bir şeyi biçip var etmek. Kelimenin resmi kaydedilmeye değer: iddia, "yalan söyledi" değil — "kesip biçti"dir. Yani karşı taraf metnin imal edildiğini söylüyor.

بَلْ هُوَ ٱلْحَقُّ — cevap bel ile geliyor: öncekini iptal edip yerine koyan edat. Ve konan şey el-hakk — marife (belirli). Arapçada haberin marife gelmesi hasr bildirir: "o, gerçeğin ta kendisidir."

"Senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş bir topluluğu uyarasın diye."

Bu cümle üzerinde klasik tefsirlerde birden fazla okuma nakledilir ve ihtilaf gizlenmemelidir:

İki okuma da nakledilir; tercih dayatmıyorum.

Ve Fâtır (Melâike) 35/24'te bu meselenin öteki ucu işlenmişti: ve in min ümmetin illâ halâ fîhâ nezîr — "hiçbir ümmet yoktur ki içinde bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın." Orada fiil mâzîydi: halâ — "gelip geçti".

İki ayet birlikte okunduğunda ikinci okumanın (fetret) metin içinde bir dayanağı olduğu görülür: Fâtır uyarının geçmişte her yere ulaştığını söylüyor, Secde ise bu topluluğa senden önce gelmediğini söylüyor. İkisi arasındaki mesafe zamandır. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum ve bir tercihe dönüştürmüyorum.

لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ — ve gaye cümlesi lealle ile, yani umut kalıbıyla bitiyor: sonuç garanti edilmiyor.

Allâhü'llezî halaka's-semâvâti ve'l-arda ve mâ beynehümâ fî sitteti eyyâmin sümme'stevâ ale'l-arş, mâ leküm min dûnihî min veliyyin ve lâ şefî', efelâ tetezekkerûn · Yüdebbiru'l-emra mine's-semâi ile'l-ardı sümme ya'rucü ileyhi fî yevmin kâne mikdâruhû elfe senetin mimmâ teuddûn

"Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan, sonra arşa istivâ eden Allah'tır. Sizin için O'ndan başka ne bir dost ne bir şefaatçi vardır. Hâlâ düşünmeyecek misiniz? İşi gökten yere doğru yönetir; sonra iş, ölçüsü sizin saydığınızdan bin yıl olan bir günde O'na yükselir."

Bu ayet, modern dönemde en çok fizik iddiasına konu edilen ayetlerden biridir. STYLE gereği sınırı baştan çiziyorum:

Buradan görelilik kuramına, zamanın göreliliğine, ışık hızına ya da herhangi bir modern fizik önermesine gitmiyorum. Böyle bir bağ kurmuyorum, kurulmuş olanları da desteklemiyorum.

Gerekçe Meâric'de ayrıntılı yazıldı ve oraya dayanıyorum. Üç maddede özetlenmişti: (1) ayet bir fizik önermesi değil bir ölçü bildiriyor; (2) STYLE'da kayıtlı ilke, ayete modern bilginin zorla giydirilmemesidir; (3) böyle bir bağ kurulduğunda metnin doğruluğu, kurulan bağın kaderine bağlanmış olur.

Ayetin söylediği şey zaten yeterlidir ve o kadarını kaydediyorum: insanın zaman ölçüsü ile bu işleyişin zaman ölçüsü aynı değildir. Ayet bunu kendisi söylüyor: mimmâ teuddûn — "sizin saydığınızdan". Yani cümle, ölçünün kime göre olduğunu açıkça kayıtlı tutuyor.

Kök Muhammed 47/24'te tedebbür vesilesiyle ayrıntılı çözümlendi. Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

Orada kaydedilen çekirdek şuydu: kökün somut anlamı "arka, bir şeyin arkası"dır (dübür). Ve anlam ailesi bu resimden çıkar: bir işin arkasına bakmak, yani sonunu düşünmek.

Buraya ait olan, kalıp farkıdır ve kaydedilmelidir:

V. bâb dönüşlüdür: kişinin kendi üzerinde yaptığı iş. II. bâb ise geçişlidir: bir nesne üzerinde yapılan iş. Yüdebbiru'l-emra — "işi düzenler".

Aynı kök, iki bâbda, iki ayrı özne. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: iki ayet birlikte okunduğunda, insandan istenen fiil ile Allah'a nispet edilen fiil aynı resmi paylaşıyor — arkaya, sona bakmak. Fark, birinin bir metni öteki bir düzeni sonuna kadar götürmesindedir. Bu bir dil gözlemidir; teolojik bir eşitleme kurmuyorum.

ٱلْأَمْر — kelime hem iş/oluş hem emir/buyruk anlamına gelir ve klasik tefsirlerde buradaki anlamı üzerinde durulur:

İki okuma da nakledilir; tercih dayatmıyorum. Kelimenin Arapçadaki iki anlamı da canlıdır ve cümlenin dizimi ikisine de elverişlidir.

Kök Meâric'de sûre adı vesilesiyle ayrıntılı çözümlendi: yükselmek, eğimli bir yoldan basamak basamak tırmanmak. Mi'râc — merdiven; ve dilcilerin kaydettiği ikinci dal topallıktır (a'rec), ki bağ "düz gitmeyen, eğimli hareket" resmindedir. Tekrarlamıyorum.

Buradaki fark kaydedilmelidir ve iki sûre yan yana konabilir:

Meâric'te yükselen varlıklardır; Secde'de yükselen iştir. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: Secde'nin cümlesi bir döngü kuruyor — mine's-semâi ile'l-ard (gökten yere) … sümme ya'rucü ileyh (sonra O'na yükselir). İniş ve çıkış tek cümlede, aynı yola iki yönde.

Ve Meâric'de kaydedilen kayıt burada da geçerlidir: ileyhi (O'na) ifadesi mekân bildirmez; varılan yer bir konum değil, emrin ve hükmün merkezidir. Ortak ilke Şûrâ 42/11'dir: "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur."

Meâric 70/4'te bu karşılaştırma zaten yapıldı ve tablolandı. Oradaki tabloyu buraya taşıyorum, çünkü mesele bu ayetin kendi yerindedir:

Klasik müfessirlerin bu üçlü hakkındaki başlıca izahları — Meâric'de nakledildiği gibi:

Tercih dayatmıyorum. İki ölçünün karşılaştırılmasında buraya ait olan tek doğrulanabilir fark şudur ve onu kaydediyorum: Secde'de ölçünün bağlandığı şey inip çıkan iştir, Meâric'te yükselen varlıklardır, Hac'da bekletilen azaptır. Üç ayet üç ayrı olaydan söz ediyor; aynı olaya iki farklı sayı verilmiyor. Bu, birinci izahı metin içinden destekleyen bir gözlemdir — ama bir tercih değildir, çünkü öteki izahlar da lafza aykırı değildir.

Bu terkip hakkında STYLE gereği bir kayıt düşüyorum ve tartışmayı açmıyorum.

Klasik gelenekte iki ana tavır nakledilir:

İki tavır da nakledilir; tercih dayatmıyorum. Fecr'de (ve câe rabbüke) aynı ayrım işlenmişti ve Meâric'de tekrar anıldı. Oraya dayanıyorum. Ortak ilke yine Şûrâ 42/11'dir.

Ve dizimde kaydedilecek olan şudur: sümme'stevâ ale'l-arş cümlesinin hemen ardından beşinci ayet geliyor: yüdebbiru'l-emr. Yani cümle bir durma değil, bir yönetme ile devam ediyor. Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: ayet yaratmayı bitmiş bir iş olarak anlatıp bırakmıyor; ardından süregiden bir düzenlemeyi anıyor. Fâtır (Melâike) 35/3'te aynı çizgi kaydedilmişti — orada da yaratıcılık, sürüp giden bir rızıklandırma ile birlikte soruluyordu.

Cümlenin yeri kaydedilmeye değer. Kâinatın yaratılışı anlatıldıktan hemen sonra muhataba dönülüyor ve söylenen şey bir aracı yokluğudur.

İki kelime seçiliyor: veliyy (dost, işini üstlenen) ve şefî' (aracılık eden). Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: ikisi de ilişki kelimesidir. Yani reddedilen şey bir varlık değil, bir bağlantı biçimi.

Ve sûre bu kelimeye geri dönecek: on üçüncü ayette hükmün önceden verilmiş olduğu, yirmi dokuzuncu ayette ise vaktinde gelmeyen imanın fayda vermeyeceği söylenecek. Aracısızlık, sûrenin sonuna kadar taşınan bir hattır.

Zâlike âlimü'l-ğaybi ve'ş-şehâdeti'l-azîzü'r-rahîm

"İşte O, görülmeyeni de görüleni de bilendir; üstündür, merhametlidir."

ذَٰلِكَ — uzak işaret. "Bu" değil "işte o". Beyyine'de kaydedildiği gibi, Arapçada uzak işaret burada tazîm (yüceltme) bildirir: söylenenin mertebesini yükseltmek için uzağa işaret edilir.

ٱلْغَيْبِ وَٱلشَّهَٰدَة — bilinmeyen ve görünen. Zümer 39/46'da aynı terkip bir duanın içinde geçmişti (âlime'l-ğaybi ve'ş-şehâde). İki yerde de ikili, bilginin kapsamını vermek için kuruluyor: iki uç anılarak arası kapsanıyor.

ٱلْعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ — ve iki isim kaydedilmeye değer.

Fussilet 41/2'de, indiren isimlerin sûreye göre değiştiği tablolanmıştı: orada el-Azîz · el-Hakîm yerine er-Rahmân · er-Rahîm gelmişti. Burada üçüncü bir birleşim var: el-Azîz ile er-Rahîm yan yana.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı ikinci ayetteki eksikliktir: ikinci ayette indiren, isim çiftiyle değil rabbi'l-âlemîn ile anılmıştı. Sıfat çifti dört ayet ertelenmiş, altıncı ayette geliyor — ve gücü rahmetle birleştiren bir çift olarak geliyor. Aynı çift Rûm sûresinde de görünür (ve hüve'l-azîzü'r-rahîm — Rûm 30/5); Rûm'de anılacak.

Ellezî ahsene külle şey'in halakahû ve bedee halka'l-insâni min tîn · Sümme ceale neslehû min sülâletin min mâin mehîn · Sümme sevvâhü ve nefeha fîhi min rûhihî ve ceale lekümü's-sem'a ve'l-ebsâra ve'l-ef'ideh, kalîlen mâ teşkürûn

"O, yarattığı her şeyi güzel yapandır. İnsanın yaratılışına çamurdan başladı. Sonra onun soyunu hor görülen bir suyun özünden var etti. Sonra onu düzenledi ve ona kendi ruhundan üfledi. Size kulağı, gözleri ve kalpleri verdi. Ne kadar az şükrediyorsunuz!"

Bu cümlede iki okuyuş nakledilir ve fark anlamı değiştirdiği için kaydedilmelidir:

İki okuyuş da nakledilir; ikisi de kaynaklarda kayıtlıdır. Tercih dayatmıyorum.

Aradaki fark şudur ve doğrulanabilirdir: birinci okuyuşta güzellik yaratılan nesnelere, ikincisinde yaratma işine nispet edilir. Sonuç yakındır ama vurgu farklıdır: biri sonucu, öteki işlemi över.

أَحْسَنَ — kök ح-س-ن. Kalıp IV. bâbdır ve burada "güzel yaptı" anlamındadır — "daha güzel" (ism-i tafdîl) değil. Cümlenin dizimi bunu gösterir: ahsene mef'ûl alıyor.

Ve kaydedilmeye değer bir dizim ayrıntısı var: külle şey' — istisnasız her şey. Ardından hemen tek bir şey ayrılıyor ve ayrıntılandırılıyor: insan. Yani cümle genelden özele iniyor: her şey → insan → insanın soyu → organları.

طِين — çamur: toprak ile suyun karışımı. Ve fiil kaydedilmelidir: bedee — "başladı".

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: ayet "insanı çamurdan yarattı" demiyor; "insanın yaratılışına çamurdan başladı" diyor. Fiil bir başlangıç noktası bildiriyor, bir malzeme listesi değil. Nitekim bir sonraki cümle sümme ile devam ediyor — başlangıç ile soyun gelişi arasına aralık konuyor.

سُلَالَة — kök: س-ل-ل. Kök dizinde ilk kez burada çözümleniyor.

Kökün somut anlamı: bir şeyi kılıfından yavaşça, sıyırarak çekip çıkarmak. Selle's-seyfe — kılıcı kınından sıyırdı. Aynı kökten:

Kelimenin iki yönü de burada birden işliyor ve bu, dilcilerin kaydettiği bir husustur: sülâle hem özün süzülmesi hem soyun devamı anlamını taşır. Ayet zaten neslehû (onun soyu) diyor — yani iki kelime aynı fikri iki ayrı kökten söylüyor.

نَسْل — kök: ن-س-ل. Bu kök de dizinde ilk kez burada geçiyor. Dilcilerin verdiği çekirdek: bir şeyden ayrılıp düşmek, dökülmek. Nesele'ş-şa'r — tüy döküldü. Ve buradan "döl, soy" anlamı doğar: asıldan ayrılıp gelen.

İki kökün resmi aynı yöne bakıyor: sülâle süzülüp çıkanı, nesl ayrılıp geleni anlatıyor. Bunu bir dil gözlemi olarak kaydediyorum.

مَّآءٍ مَّهِينٍ — م-ه-ن kökü Mürselât 77/20'de (mâin mehîn) ve Kalem'de (mehîn) işlendi. Tekrarlamıyorum. Çekirdek: değersiz sayılan, hor görülen, zayıf.

Buraya ait olan, iki kelimenin yan yana gelmesidir ve kaydedilmeye değer:

sülâletin min mâin mehîn — hor görülen bir suyun özü.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki kelimenin zıt değer taşımasıdır: sülâle seçilmiş, süzülmüş olanı bildirir — yani yükseltir. Mehîn değersiz sayılanı bildirir — yani alçaltır. Aynı tamlamada iki zıt değer.

Ve bu, bir önceki cümledeki ahsene külle şey' ile birlikte okunmalıdır: her şeyi güzel yapan, insanın soyunu hor görülenin özünden kuruyor. Ayet güzelliği malzemede değil, işlemde arıyor.

سَوَّىٰ — kök س-و-ي: denk kılmak, düzlemek, eksiksiz hâle getirmek. Kök dizinde birkaç yerde işlendi — İnfitâr 82/7'de (fe-sevvâke fe-adelek), A'lâ 87/2'de (ellezî halaka fe-sevvâ), Kıyâme'de. Tekrarlamıyorum.

Ve bu kök sûrenin on sekizinci ayetinde geri dönecek: lâ yestevûn — "bir olmazlar". Aynı kök, biri yapılışta biri hükümde. Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir tekrardır ve sonda ayrıca tablolanacak.

مِن رُّوحِهِ — "kendi ruhundan". STYLE gereği bir kayıt: bu terkip hakkında keyfiyet üretilmez. Dilcilerin ve müfessirlerin çoğunlukla kaydettiği husus, min edatının burada bir parça bildirmediği, nispet ve şeref bildirdiğidir (nitekim aynı yapı "Allah'ın evi", "Allah'ın devesi" gibi terkiplerde de görülür). Bu izahı nakledildiği şekliyle aktarıyorum ve daha ötesine gitmiyorum.

Kulak-göz-kalp üçlüsü dizinde üç yerde işlendi. Bu dördüncüsüdür ve dördü bir arada okunmalıdır:

Dört yerde de aynı üç kapı sayılıyor; her yerde başka bir hâlde.

Sıralamanın anlamı Ahkāf 46/26'da kaydedilmişti ve burada da geçerlidir: dıştan içe doğru gidiliyor — işitilen → görülen → içeride değerlendirilen. أَفْـِٔدَة kelimesinin kökü (ف-ء-د, közün yakması; fuâd, kalbin tutuşan yönü) orada çözümlendi; tekrarlamıyorum.

Ahkāf ile Secde arasındaki fark kaydedilmeye değer, çünkü ikisi de verilme cümlesidir:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı zamir ve fiil zamanıdır: Ahkāf üçüncü şahısla bitmiş bir örnek anlatıyor; Secde aynı üçlüyü ikinci şahsa çevirip şimdiki zamanda bırakıyor. Yani örnek, muhatabın kendi üzerine döndürülüyor.

قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ — dizim kaydedilmelidir: kalîlen öne alınmış (takdîm). Arapçada öne alınan öğe vurgu taşır. Ve mâ burada ya olumsuzluk pekiştiricisi ya da masdar edatıdır; iki i'râb da nakledilir. İki durumda da cümlenin hükmü aynı yere çıkar: şükür, verilenin yanında az kalıyor.

Ve bu cümle, sûrenin on ikinci ayetiyle bir halka kuracak. Aşağıda gösteriliyor.

Ve kālû e-izâ dalelnâ fi'l-ardı e-innâ le-fî halkın cedîd, bel hüm bi-likāi rabbihim kâfirûn · Kul yeteveffâküm melekü'l-mevti'llezî vukkile biküm sümme ilâ rabbiküm türceûn

"Dediler ki: 'Toprakta kaybolup gittiğimizde, gerçekten yeniden mi yaratılacağız?' Doğrusu onlar Rablerine kavuşmayı inkâr ediyorlar. De ki: 'Size vekil kılınan ölüm meleği canınızı alacak, sonra Rabbinize döndürüleceksiniz.'"

ضَلَّ — kök ض-ل-ل: yolu şaşırmak; ve bir şeyin içinde kaybolup ayırt edilemez hâle gelmek. Kökün "sapmak" dalı dizinde birçok yerde işlendi — Fâtiha'de (ve le'd-dâllîn) ve Necm 53/2'de (mâ dalle sâhıbüküm) çözümlendi. Tekrarlamıyorum.

Buradaki dal ötekidir ve kaydedilmelidir: dalle'ş-şey'ü fi'ş-şey' — bir şey ötekinin içinde kayboldu, karışıp gitti, seçilemez oldu. Dilciler bu kullanımı ayrıca kaydeder: süte düşen suyun kaybolması gibi.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: itiraz "öldükten sonra" değil, "toprağa karışıp ayırt edilemez hâle geldikten sonra" biçiminde kuruluyor. Yani karşı tarafın zorlandığı şey ölüm değil, ayrılamazlık. Parçalar birbirine karışmışsa geri getirilecek olan hangisidir?

Ve ayetin verdiği cevap bu soruya değil, sorunun yerine veriliyor: bel hüm bi-likāi rabbihim kâfirûn — "asıl mesele bu değil: onlar karşılaşmayı inkâr ediyorlar."

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı bel edatıdır: bel öncekini iptal edip yerine koyar. Ayet, teknik itirazı bir gerekçe olarak kabul etmiyor; itirazın altındaki reddi adlandırıyor. Câsiye'nin bütün ekseninde işlenen çizgi budur — orada da iddianın dayanağı sorulmuştu.

Ve likā' kelimesi kaydedilmelidir: sûrede iki kez geçecek — burada (10) ve yirmi üçüncü ayette (fe-lâ tekün fî miryetin min likāih). Aynı kelime, biri inkâr edilen biri kuşkuya kapatılan.

وُكِّلَ — kök و-ك-ل: bir işi başkasına havale etmek, iş için görevlendirmek. Fiil meçhul ve II. bâbdır: "vekil kılındı, görevlendirildi".

Kelimenin seçimi kaydedilmeye değer ve bunu bir gözlem olarak veriyorum: ölüm meleği burada bağımsız bir güç olarak değil, görevlendirilmiş olarak anılıyor. Fiilin meçhul gelmesi görevlendireni cümlede söylemiyor — ama cümlenin devamı onu zaten söylüyor: sümme ilâ rabbiküm türceûn.

Ve dizim bir sıra kuruyor: yeteveffâküm (canınızı alır) → türceûn (döndürülürsünüz). İki fiil de meçhule yakın bir konumda: birincisinin öznesi görevli, ikincisininki söylenmemiş. Yani sürecin hiçbir aşamasında insanın kendi tasarrufu anılmıyor.

STYLE gereği bir kayıt: ölüm meleğinin adı, sayısı, keyfiyeti hakkında metnin bildirdiğinin ötesinde bir şey yazmıyorum. Fâtır (Melâike) 35/1'de melekler hakkında konan sınır burada da geçerlidir; oraya dayanıyorum.

Ve lev terâ izi'l-mücrimûne nâkisû ruûsihim inde rabbihim, rabbenâ ebsarnâ ve semi'nâ fe'rci'nâ na'mel sâlihan innâ mûkınûn

"Bir görsen: suçlular Rablerinin huzurunda başlarını öne eğmiş hâlde: 'Rabbimiz! Gördük ve işittik. Bizi geri döndür de sâlih amel işleyelim; artık kesin olarak inandık.'"

Cümle lev (gerçekleşmemiş şart) ile başlıyor ve şartın cevabı söylenmiyor. Arapçada buna hazfü cevâbi'ş-şart denir: cevap, muhatabın tasavvuruna bırakılır.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: "bir görsen…" deniyor ve cümle sahneye geçiyor. Söylenmeyen şey, sahnenin kendisinden daha ağır olduğu için söylenmiyor.

Kök dizinde ilk kez burada çözümleniyor.

Kökün somut anlamı: bir şeyi ters çevirmek, baş aşağı etmek, üstünü altına getirmek. Nekese'ş-şey'e — ters çevirdi.

Türkçedeki "nüksetmek" bu köktendir ve kökün resmini taşır: ilerlerken geri dönmek.

Ve buradaki kalıp ism-i fâil çoğuludur: nâkisû ruûsihim — "başlarını öne eğenler". Yani baş, dışarıdan eğilmiş olarak değil, kişinin kendi hâli olarak anlatılıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı kalıptır: cümle "başları eğildi" demiyor (meçhul), "başlarını eğmiş olanlar" diyor (ism-i fâil). Sahnede zorlayan bir el görünmüyor; duruşun kendisi anlatılıyor.

Ve sûrenin on beşinci ayetiyle karşı karşıya konmalıdır:

Aynı yön: baş aşağı. Fark zamanda ve iradededir. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki ayetin aynı sûrede, üç ayet arayla bulunmasıdır: sûre aynı bedensel duruşu iki kez gösteriyor — biri vaktinde ve kendiliğinden, öteki vakit geçtikten sonra.

Bu, sûrenin en açık iç halkasıdır ve mutlaka gösterilmelidir.

Dokuzuncu ayette insana üç kapı verilmişti: ve ceale lekümü's-sem'a ve'l-ebsâra ve'l-ef'ideh — kulak, gözler, kalpler. Ve cümle kalîlen mâ teşkürûn ile bitmişti.

On ikinci ayette karşı taraf, o kapılardan ikisini kendi ağzıyla anıyor: ebsarnâ ve semi'nâ — "gördük ve işittik".

Üç ayrıntı kaydedilmelidir ve üçü de metinden doğrulanabilir:

Bir. Dokuzuncu ayette sıra kulak → göztür (sem' önce). On ikinci ayette sıra terstir: göz → kulak (ebsarnâ önce). Karşı taraf, önce gördüğünü söylüyor.

İki. Dokuzuncu ayetteki üçlünün üçüncü öğesi burada yok: ef'ide (kalpler) anılmıyor. İki organ sayılıyor, kalp sayılmıyor.

Üç. Ama cümlenin sonunda bir kelime var ki kalbin işini adlandırır: innâ mûkınûn — "kesin olarak inandık". Yakīn, kalbin fiilidir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı bu üç ayrıntının bir aradalığıdır: dokuzuncu ayette verilen üç kapının üçü de, on ikinci ayette işlemiş olarak bildiriliyor — ikisi adıyla, üçüncüsü fiiliyle. Yani sahne, araçların çalışmadığını değil, geç çalıştığını gösteriyor. Ahkāf 46/26'da kaydedilen tespit burada bir adım öteye gidiyor: orada "kullanılmayan bir imkân" vardı; burada kullanılan ama vakti geçmiş bir imkân var.

Fâtır (Melâike) 35/37'de aynı talep işlendi: rabbenâ ahricnâ na'mel sâlihan ğayra'llezî künnâ na'mel — "Rabbimiz! Bizi çıkar da, yapmakta olduğumuzdan başka bir sâlih amel işleyelim!"

İki talep yan yana konabilir ve farkları kaydedilmelidir:

Fark kaydedilmeye değer ve bunu kendi okumam olarak veriyorum: Fâtır'daki talep ameli düzeltmeyi öne sürüyor, Secde'deki talep bilgiyi öne sürüyor. İkisi de dünyada eksik olduğu iddia edilen şeyi gerekçe yapıyor — ve iki gerekçe de ayetin kendisi tarafından geçersiz kılınıyor: Fâtır'da "süre verilmişti" denerek, Secde'de ise on üçüncü ayette hükmün zaten konmuş olduğu bildirilerek.

Ve Fâtır'daki sahne ile buradaki sahne arasında yer farkı vardır: orada talep ateşin içinden, burada huzurdan geliyor. Yani Secde'nin sahnesi daha erkendir — ve buna rağmen dönüş yok.

Ve lev şi'nâ le-âteynâ külle nefsin hüdâhâ ve lâkin hakka'l-kavlü minnî le-emleenne cehenneme mine'l-cinneti ve'n-nâsi ecmaîn · Fe-zûkū bimâ nesîtüm likāe yevmiküm hâzâ, innâ nesînâküm ve zûkū azâbe'l-huldi bimâ küntüm ta'melûn

"Dileseydik herkese kendi hidayetini verirdik. Fakat benden şu söz gerçekleşti: 'Cehennemi, cinlerden ve insanlardan tamamıyla dolduracağım.' Öyleyse tadın — bu gününüzle karşılaşmayı unuttuğunuz için. Biz de sizi unuttuk. Yaptıklarınız yüzünden sürekli azabı tadın."

Cümle yine lev ile kuruluyor: gerçekleşmemiş şart. Ve söylenen şey bir güç bildirimidir: dileseydik olurdu — ama dilenmedi.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: ayet, herkesin hidayete erdirilmesinin imkânsız olduğunu söylemiyor. İmkânı açıkça teslim edip, o imkânın kullanılmadığını bildiriyor. Yani mesele kudret meselesi değil, düzenin nasıl kurulduğu meselesidir.

STYLE gereği bir sınır: buradan kader/cebir tartışmasına girmiyorum ve kelâm mezheplerinin görüşlerini tartışmıyorum. Ayetin lafzî olarak söylediği iki şeydir: dileme mümkündü; ve bir söz önceden gerçekleşmiştir.

حَقَّ ٱلْقَوْلُ مِنِّى — hakka — kök ح-ق-ق: sabit olmak, gerçekleşmek, hak olarak yerini bulmak. Fussilet 41/25'te aynı fiil aynı kalıpta geçmişti (hakka aleyhimü'l-kavl) ve orada bloğu bitiren cümleydi. İki sûre aynı ifadeyi kullanıyor.

Fark kaydedilmeye değer: Fussilet'te hakka aleyhim — "onların aleyhine gerçekleşti"; Secde'de hakka'l-kavlü minnî — "benden gerçekleşti". Biri sözün kime dokunduğunu, öteki kimden çıktığını söylüyor.

Aynı fiil iki kez, karşılıklı: nesîtüm (siz unuttunuz) — nesînâküm (biz sizi unuttuk).

Câsiye 45/34'te aynı karşılıklı yapı işlendi (nensâküm kemâ nesîtüm likāe yevmiküm hâzâ) ve orada "karşılıklı kurulmuş fiil" olarak kaydedildi. Oraya dayanıyorum.

İki ayet neredeyse aynı kelimelerle kuruluyor ve fark kaydedilmelidir:

Câsiye karşılığı bir benzerlik, Secde bir sebep-sonuç olarak kuruyor. Bu, iki sûre arasında doğrulanabilir bir farktır.

Ve nisyân (unutma) kelimesinin Allah'a nispeti hakkında klasik tefsirlerde kaydedilen izah şudur ve nakledildiği şekliyle aktarıyorum: kelime burada hakiki unutma anlamında değil, "unutulmuş gibi bırakma, ilgisiz kalma" anlamındadır — nitekim Arapçada nisyân bu kullanımı taşır. Aynı izah Câsiye'de de kaydedilmişti.

فَذُوقُوا۟ … وَذُوقُوا۟ — ve emir iki kez tekrarlanıyor, iki ayrı gerekçeyle: birincisi unutmaya, ikincisi yapılanlara bağlanıyor. Yani gerekçe hem bir ihmali hem bir fiili kapsıyor.

İnnemâ yü'minü bi-âyâtine'llezîne izâ zükkirû bihâ harrû sücceden ve sebbehû bi-hamdi rabbihim ve hüm lâ yestekbirûn · Tetecâfâ cünûbühüm ani'l-medâcii yed'ûne rabbehüm havfen ve tamaan ve mimmâ razaknâhüm yünfikūn

"Bizim âyetlerimize ancak şunlar inanır: kendilerine âyetlerle hatırlatma yapıldığında secdeye kapananlar, Rablerini hamd ile tesbih edenler ve büyüklenmeyenler. Yanları yataklardan uzaklaşır; korkarak ve umarak Rablerine dua ederler; kendilerine verdiğimiz rızıktan da infak ederler."

Bu ayet, sûrenin secde ayetidir ve sûreye adını veren yerdir.

Cümle innemâ (ancak, sadece) ile başlıyor: hasr edatı. Ve hasrın yönü kaydedilmelidir: cümle "inananlar şunları yapar" demiyor; "şunları yapanlar inanır" diyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: iman bir iddia olarak değil, belirtileri üzerinden tarif ediliyor. Ve tarif, sûrenin muhatabıyla uyumludur: onuncu ayette karşı taraf bir söz söylemişti (e-izâ dalelnâ…); on ikinci ayette ise sözünü değiştirmişti (innâ mûkınûn). Sûre, sözün ölçü olmadığı bir yerde tarifi davranışa bağlıyor.

خَرَّ — kök خ-ر-ر. Dilcilerin kaydettiği somut anlam: yüksekten düşmek; ve düşerken çıkan ses. Harîr — suyun akarken çıkardığı ses. Yani kökte hem düşme hem ses vardır.

Fiilin seçimi kaydedilmeye değer: ayet seceda (secde etti) demiyor — harrû sücceden diyor: "secde ederek düştüler".

سُجَّدًا — sâcidin çoğulu, fu''al vezninde; hâl (durum bildiren öğe) konumunda. Yani secde, düşmenin biçimidir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı fiil tercihidir: cümle bir karar anlatmıyor, bir düşüş anlatıyor. Ve bu, on ikinci ayetteki sahnenin tam karşılığıdır: orada baş kendiliğinden öne düşüyordu (nâkisû ruûsihim), burada beden kendiliğinden yere iniyor. Aynı yön, iki ayrı vakit.

وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ — ve tarif bir olumsuzlamayla tamamlanıyor. ك-ب-ر kökünün X. bâbı (istikbâr) dizinde birçok yerde işlendi — Câsiye 45/8'de ve Fussilet 41/15'te (festekberû fi'l-ard). Tekrarlamıyorum.

Ama olumsuzlamanın yeri kaydedilmelidir: üç olumlu vasıf sayıldıktan sonra bir olumsuz vasıf ekleniyor. Yani listeye "yapmadığı bir şey" de giriyor.

Kök dizinde ilk kez burada çözümleniyor.

Kökün somut anlamı: iki şeyin arasının açılması, birbirinden ayrılıp uzaklaşması. Cefâ'l-cenbü ani'l-firâş — yan, yataktan kalktı, aralandı. Dilciler kökü şöyle örnekler: eyerin atın sırtına tam oturmayıp aralık kalması.

Türkçedeki "cefa" bu köktendir ve kökün resmini taşır: yakınlığın kesilmesi.

Kalıp V. bâbdır (tefâul) ve dilciler bu bâbda tedricîlik ve süreklilik kaydeder: bir kerelik kalkma değil, aralıkta durma hâli.

جُنُوب — cenbin çoğulu: yan, böğür. مَضَاجِع — madcaın çoğulu, kök ض-ج-ع: yan üstü yatmak. Madca' — yan üstü yatılan yer, yatak.

Bu, ayetin en dikkat çekici yanıdır ve kaydedilmelidir.

Cümlenin öznesi kişi değil: tetecâfâ cünûbühüm — "yanları uzaklaşır". Yani fiil, insana değil bedenin bir parçasına nispet ediliyor.

Ve nesne de yatak değil, yatağın kendisi de bir çoğul: ani'l-medâci — "yataklardan".

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki dilbilgisi ayrıntısıdır — özne olarak cünûb, çoğul olarak medâci: cümle bir irade beyanı gibi değil, bir hâl tasviri gibi kuruluyor. Ve bu, on beşinci ayetteki harrû fiiliyle aynı yöndedir: orada da beden kendiliğinden iniyordu. Sûre, tarifini iki kez beden üzerinden yapıyor — iki kez de fiilin öznesi kişi değil.

Çoğul medâciin bir yan anlamı daha var ve bir gözlem olarak veriyorum: "yatak" tekil olsaydı belirli bir gece anlaşılabilirdi; çoğul, bunu tekrarlanan bir hâle çeviriyor.

خَوْفًا وَطَمَعًا — "korkarak ve umarak". İki mastar hâl konumunda ve yan yana. Aynı ikili Rûm 30/24'te de geçer (yürîkümü'l-berka havfen ve tamaan) ve Rûm'de işlenecek. İki yerde de ikili birlikte anılıyor: ne yalnız korku ne yalnız umut.

وَمِمَّا رَزَقْنَٰهُمْ يُنفِقُونَ — Bakara 2/3'te aynı ifade çözümlendi (ve mimmâ razaknâhüm yünfikūn) ve orada min edatının kısmîlik bildirdiği — "verdiğimizden", hepsini değil — kaydedilmişti. Tekrarlamıyorum.

Ve tarifin sırası kaydedilmeye değer ve bunu bir gözlem olarak veriyorum: secde (bedenin yere inmesi) → tesbih (dil) → büyüklenmeme (iç tavır) → yataktan kalkma (beden, gece) → dua (dil) → infak (mal). Altı vasıf; ve sonuncusu tek başına başkasına dokunan olandır. Liste kişinin kendisinden başlayıp dışarıya çıkıyor.

Fe-lâ ta'lemü nefsün mâ uhfiye lehüm min kurrati a'yün, cezâen bimâ kânû ya'melûn

"Hiç kimse, yaptıklarına karşılık olarak onlar için gizlenmiş göz aydınlığını bilemez."

Ve burada, tarifin hemen ardından, karşılığın anlatılması yerine anlatılamazlığı bildiriliyor.

Vâkıa 56/61'de aynı hat işlendi: ve nünşieküm fî mâ lâ ta'lemûn — "sizi bilmediğiniz bir biçimde inşa ederiz". Orada kaydedilen şuydu: "Ayet burada bir tarif vermeyi reddediyor." Oraya dayanıyorum.

İki ayet yan yana konabilir ve fark kaydedilmelidir:

İkisi de bilgiyi kapatıyor, ama iki ayrı kapıdan: Vâkıa süreci, Secde sonucu bilinmez kılıyor.

نَفْسٌ — nekre (belirsiz) ve olumsuzluk bağlamında. Arapçada olumsuzluk içinde gelen nekre umûm (genellik) bildirir: "hiçbir nefis". Yani istisna bırakılmıyor.

أُخْفِىَ — fiil meçhul: gizleyen söylenmiyor. Kök خ-ف-ي: gizlemek, örtmek. Ğâfir (Mü'min) 40/19'da (ve mâ tuhfi's-sudûr) aynı kök işlendi — orada gizlenen şey içeride tutulandı; burada gizlenen şey karşılıktır ve gizleyen taraf değişmiş.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki ayetin aynı kökü ters yönde kullanmasıdır: Gāfir'de insan gizler ve Allah bilir; Secde'de Allah gizler ve insan bilmez. Aynı fiil, iki yönde.

Terkip dizinde ilk kez burada çözümleniyor.

Kök ق-ر-ر: bir yerde durmak, yerleşmek, sabit kalmak. Karâr — yerleşilen yer; istikrâr — yerleşiklik. Ve dilciler kökün ikinci dalını da kaydeder: soğuk olmak (kurr — soğuk).

İki dal kurratü'l-ayn deyiminde birleşir ve dilciler iki izah verir:

İki izah da dilcilerce nakledilir ve birbirini dışlamaz. Tercih dayatmıyorum.

Türkçede karşılığı "göz aydınlığı"dır; ama Arapçadaki resim aydınlık değil, durma ya da serinliktir. Bu farkı kaydediyorum.

Ve a'yün nekre çoğuldur — "gözler", belirsiz. Deyimin kendisi de bir belirsizlik taşıyor: neyin göz aydınlığı olduğu söylenmiyor. Cümle zaten bunu söylüyordu: lâ ta'lemü nefsün.

جَزَآءًۢ بِمَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ — "yaptıklarına karşılık olarak". Fiil kânû ya'melûn — süreklilik bildiren geçmiş. Yani karşılık, tek bir işe değil, sürmüş bir yapmaya bağlanıyor.

E-fe-men kâne mü'minen ke-men kâne fâsikan, lâ yestevûn · Emme'llezîne âmenû ve amilu's-sâlihâti fe-lehüm cennâtü'l-me'vâ nüzülen bimâ kânû ya'melûn · Ve emme'llezîne fesekū fe-me'vâhümü'n-nâr, küllemâ erâdû en yahrucû minhâ uîdû fîhâ ve kıyle lehüm zûkū azâbe'n-nâri'llezî küntüm bihî tükezzibûn

"Mümin olan, yoldan çıkmış olan gibi midir? Bir olmazlar. İman edip sâlih amel işleyenlere gelince: yaptıklarına karşılık konak olarak Me'vâ cennetleri vardır. Yoldan çıkanlara gelince: varacakları yer ateştir. Oradan her çıkmak istediklerinde geri çevrilirler ve kendilerine: 'Yalanlamakta olduğunuz ateş azabını tadın' denir."

Bu ifade dizinde üç yerde işlendi. Bu dördüncüsüdür ve dördü bir arada okunmalıdır:

Dört yerde de aynı kök: س-و-ي. Ve dördü arasındaki farklar kaydedilmeye değer:

Bir — benzetme mi doğrudan mı. Fâtır ve Gāfir karşıtlığı duyu benzetmesiyle kuruyor (kör/gören). Secde benzetme kullanmıyor: iki tarafı doğrudan adlandırıyor.

İki — soru mu haber mi. Câsiye em hasibe ile bir zanna itiraz ediyor ("öyle mi sandılar?"). Secde önce soru sorup (e-fe-men…) sonra kendi cevabını veriyor: lâ yestevûn. Yani soru açık bırakılmıyor.

Üç — sayı. Lâ yestevûn çoğuldur, oysa karşılaştırılan iki taraf var; ikil (lâ yesteviyâni) beklenebilirdi. Dilciler bunu, men ism-i mevsûlünün lafzen tekil manen çoğul olmasıyla açıklar: karşılaştırılan iki kişi değil, iki sınıftır.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı bu sayı ayrıntısıdır: ayet iki adamı değil iki grubu karşılaştırıyor. Ve Fâtır (Melâike) 35/19-22'de kaydedilen "hafiften ağıra doğru giden dizi" burada yok — Secde tek çift kuruyor, ama onu hemen iki ayetle açıyor (19 ve 20). Fâtır sıralayıp bırakıyor, Secde tek çifti ayrıntılandırıyor.

Kökün somut anlamı dilcilerce şöyle verilir: fesekati'r-rutabetü an kışrihâ — hurma, kabuğundan çıktı. Yani fısk, bir şeyin kendi örtüsünden/sınırından dışarı çıkmasıdır.

Kelimenin karşısına mü'min konması kaydedilmeye değer: karşıtlık kâfir ile değil fâsık ile kuruluyor. Ve fiil de bunu sürdürüyor: yirminci ayette ellezîne fesekū — isim değil fiil.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: ayetin tarif ettiği şey bir inanç beyanı değil, sınırdan çıkma eylemidir. Hucurât 49/6-7'de aynı kök işlendi; oraya dayanıyorum.

İki ayet aynı kökü (أ-و-ي) kullanıyor ve bu, dizimde kasıtlı bir simetridir:

أ-و-ي kökü: sığınmak, barınmak, dönüp yerleşmek. Me'vâ — dönülüp sığınılan yer.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki ayetin aynı kelimeyi paylaşmasıdır: karşılık iki tarafa da "sığınılan yer" diye adlandırılıyor. Kelime aynı; içerik zıt. Ve bu, sûrenin on sekizinci ayetindeki hükmün (lâ yestevûn) dizimsel karşılığıdır: eşit olmayan iki şey, aynı adı taşıyan iki yere konuyor.

نُزُلًا — kök ن-ز-ل: inmek. Nüzül, konuğa indiğinde hazırlanan ikramdır. Kelime Vâkıa 56/56'da ve 56/93'te işlendi — orada iki tarafa da nüzül deniyordu. Tekrarlamıyorum.

كُلَّمَا — "her defasında": tekrar bildiren zaman edatı.

Ve iki fiil arasındaki ilişki kaydedilmelidir: erâdû (istediler) — malum; uîdû (geri çevrildiler) — meçhul.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: isteme fiilinin öznesi söyleniyor, geri çevirme fiilinin öznesi söylenmiyor. Yani sahnede irade bir tarafta, sonuç öbür taraftadır. Ve küllemâ bunu bir kereye indirgemiyor: istek tekrarlanıyor, sonuç da tekrarlanıyor.

Bu, on ikinci ayetteki talebin (fe'rci'nâ) devamıdır ve sûre içinde doğrulanabilir bir hattır: orada dönme isteniyordu, burada çıkma isteniyor. İki istek de karşılıksız kalıyor.

Ve le-nüzîkannehüm mine'l-azâbi'l-ednâ dûne'l-azâbi'l-ekberi leallehüm yerciûn · Ve men azlemü mimmen zükkira bi-âyâti rabbihî sümme a'rada anhâ, innâ mine'l-mücrimîne müntekımûn

"Belki dönerler diye, o en büyük azaptan önce onlara mutlaka daha yakın azaptan tattıracağız. Rabbinin âyetleriyle kendisine hatırlatma yapılıp da sonra onlardan yüz çevirenden daha zalim kim vardır? Biz suçlulardan intikam alıcıyız."

أَدْنَى — kök: د-ن-و (bazı dilciler أ-د-ن-و ile de ilişkilendirir): yakın olmak. Kelimenin iki anlamı da canlıdır: "en yakın" ve "en aşağı/en düşük". Kök dizinde birçok yerde işlendi — Necm 53/9'da (ev ednâ) ve ed-dünyâ (en yakın olan hayat) vesilesiyle birçok bölümde. Tekrarlamıyorum.

Buradaki karşıtlık kaydedilmelidir ve dizim bir asimetri taşıyor:

Yani "yakın"ın karşısına "uzak" değil, "büyük" konuyor. Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: iki azap mesafeyle değil, biri mesafeyle öteki ölçüyle adlandırılıyor. Kelime tercihi, ikisinin aynı cinsten iki derece olmadığını ima ediyor.

"Daha yakın azap"ın ne olduğu üzerinde klasik tefsirlerde ihtilaf vardır ve gizlenmemelidir:

Üç görüş de kaynaklarda nakledilir. Tercih dayatmıyorum ve belirli bir tarihî olayla eşitleme kurmuyorum.

Ayetin lafzî olarak söylediği şey kaydedilebilir ve o kadarını kaydediyorum: iki azap arasında sıra vardır (dûne — ondan önce/beride), ve birincisinin gayesi bildiriliyor: leallehüm yerciûn — belki dönerler.

Bu gaye kaydedilmeye değer ve kendi okumam olarak veriyorum: ayet, daha küçük olanın bir son değil bir çağrı olduğunu söylüyor. Ve aynı fiil (رجع) sûrede üçüncü kez geçiyor:

Aynı kök üç ayrı kalıpta: bir haber, bir talep, bir umut. Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir tekrardır. Ve sıralama kaydedilmeye değer: dönüş önce kaçınılmaz bir olay olarak (11), sonra reddedilen bir istek olarak (12), en sonunda hâlâ açık bir kapı olarak (21) anılıyor. Kapı, sahne anlatıldıktan sonra açılıyor.

Cümle bir istifhâm-ı inkârîdir: soru biçiminde ama cevabı "hiç kimse" olan bir olumsuzlama.

Ve fiil kaydedilmelidir: zükkira — meçhul, II. bâb: "kendisine hatırlatıldı". Aynı fiil on beşinci ayette de meçhuldü: ellezîne izâ zükkirû bihâ harrû sücceden.

İki ayet aynı fiille başlayıp iki ayrı yere gidiyor:

Aynı giriş, iki ayrı çıkış. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı fiilin iki yerde de aynı kalıpta olmasıdır: hatırlatma iki tarafa da yapılıyor — ayrılan şey hatırlatma değil, sonrası. Ve on sekizinci ayetteki hüküm (lâ yestevûn) bu iki ayet arasında somutlaşıyor.

Sümme edatı ayrıca kaydedilmelidir: ثُمَّ أَعْرَضَ — "sonra yüz çevirdi". Arapçada sümme aralık bildirir. Yani yüz çevirme, hatırlatmaya anında verilen bir tepki olarak değil, araya zaman girdikten sonra alınan bir tavır olarak anlatılıyor. Ahkāf 46/13'te ve Fussilet 41/30'da bu edatın aynı işi (söz ile duruş arasındaki mesafe) işlenmişti — orada olumlu, burada olumsuz yönde.

مُنتَقِمُونَ — kök ن-ق-م: bir şeyi çirkin bulup reddetmek; ve buradan karşılığını vermek. Dilcilerin kaydettiği çekirdek budur: intikam, önce bir hoş görmemedir. Bürûc 85/8'de aynı kök işlendi (ve mâ nekamû minhüm illâ en yü'minû — "onlardan yalnızca iman etmelerini çirkin buldular"). Oraya dayanıyorum.

Ve orada kaydedilen resim burada tersine dönüyor: Bürûc'da nekame fiilinin öznesi zulmedenlerdi; burada aynı kök karşılık veren tarafa nispet ediliyor.

Ve lekad âteynâ Mûse'l-kitâbe fe-lâ tekün fî miryetin min likāihî ve cealnâhü hüden li-benî İsrâîl · Ve cealnâ minhüm eimmeten yehdûne bi-emrinâ lemmâ saberû ve kânû bi-âyâtinâ yûkınûn · İnne rabbeke hüve yafsılü beynehüm yevme'l-kıyâmeti fîmâ kânû fîhi yahtelifûn

"Andolsun, Mûsâ'ya kitabı verdik. Sen, ona kavuşmaktan kuşku içinde olma. Onu İsrâiloğulları için bir yol gösterici kıldık. Sabrettiklerinde, onlardan buyruğumuzla yol gösteren önderler çıkardık; ve onlar âyetlerimize kesin olarak inanıyorlardı. Ayrılığa düştükleri şeyde, kıyamet günü aralarında hükmü Rabbin verecektir."

مِرْيَة — kök: م-ر-ي. Fussilet 41/54'te çözümlendi ve orada dilcilerin kaydettiği somut anlam verilmişti: hayvanın memesini sağmak için sıkmak, çekiştirmek; buradan "bir mesele üzerinde çekişmek, şüphe içinde bocalamak" anlamı doğar. Tekrarlamıyorum.

İki geçiş karşılaştırılabilir ve fark kaydedilmelidir:

Aynı kelime, biri hüküm biri emir. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki cümlenin kip farkıdır: Fussilet karşı tarafın hâlini bildiriyor, Secde ise peygambere hitap ediyor. Ve nehiy kalıbı, kuşkunun var olduğunu değil, bulunulmaması gereken bir yer olduğunu bildirir. Arapçada bu kullanım yaygındır ve dilciler bunu genellikle muhatap üzerinden ümmete hitap olarak açıklar; bu izahı nakledildiği şekliyle aktarıyorum.

Bu ayette bir ihtilaf vardır ve gizlenmemelidir: likāih — "ona kavuşma" — zamirin mercii söylenmemiş.

Üç okuma da klasik tefsirlerde nakledilir. Tercih dayatmıyorum.

Ama üçüncü okumanın sûre içinden bir dayanağı olduğunu kaydediyorum ve bunu bir gözlem olarak veriyorum: onuncu ayette bi-likāi rabbihim kâfirûn geçmişti. Aynı kelime, aynı sûrede, on üç ayet arayla. Bu, bir tercih değil, metinden doğrulanabilir bir örtüşmedir.

أَئِمَّة — imâmın çoğulu; kök أ-م-م: yönelmek, kastetmek. Emme'l-mekâne — oraya yöneldi. Ve imâm, "kendisine yönelinen, önde bulunup arkasındakinin yöneldiği" demektir. Aynı kökten ümmet (ortak bir yöne bakan topluluk) ve emâm (ön taraf) gelir.

Kelimenin resmi kaydedilmeye değer: imâm, emreden değil önde durandır. Ve ayet bunu hemen sınırlıyor: yehdûne bi-emrinâ — "buyruğumuzla yol gösterirler". Yani yol gösterme, önderin kendi kaynağından değil.

Bu kelimede iki okuyuş nakledilir ve anlamı değiştirdiği için kaydedilmelidir:

İki okuyuş da kaynaklarda kayıtlıdır. Tercih dayatmıyorum.

Fark kaydedilmeye değer: birincisinde önderlik sabırla aynı zamana düşer; ikincisinde sabır önderliğin sebebi olur. İkinci okuyuş, ayeti bir kural cümlesine yaklaştırır.

Ve iki okuyuşta da ortak olan şudur ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: önderlik, ayetin dizimi içinde bir sonuç konumundadır — cealnâ fiilinin ardından iki şart geliyor: sabır ve yakīn (kânû bi-âyâtinâ yûkınûn). Yani ayet önderliği bir soy, makam ya da atama üzerinden değil, iki iç vasıf üzerinden anlatıyor.

Ve yûkınûn kelimesi sûre içinde ikinci kez geçiyor:

Aynı kök (ي-ق-ن), iki ayrı vakit. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı fiil zamanlarıdır: on ikinci ayette yakīn bir isim cümlesiyle, o anda ulaşılmış bir hâl olarak; yirmi dördüncü ayette kânû … yûkınûn ile sürmüş bir hâl olarak veriliyor. Sûrenin ayırdığı şey, yakīnin varlığı değil, ne zaman edinildiğidir.

ف-ص-ل kökü dizinde birçok yerde çözümlendi — Mürselât ve Nebe''de yevmü'l-fasl bağlamında, Fussilet 41/3'te tafsîl kalıbıyla. Tekrarlamıyorum. Çekirdek: iki şeyi birbirinden ayırmak, aralarına mesafe koymak.

Ve ihtilafın hükme bırakılması hattı dizinde birkaç yerde işlendi: Bakara 2/213 ve 2/253, Câsiye 45/17, Fussilet 41/45, Zümer 39/3 ve 39/46. Hepsinde aynı şey söyleniyor: ihtilaf, kitap geldikten sonra çıkıyor; ve hükmü erteleniyor. Oralara dayanıyorum.

Buraya ait olan, cümledeki tekiddir: inne rabbeke hüve yafsılü — araya hüve zamiri giriyor. Arapçada mübteda ile haber arasına giren bu zamire damîru'l-fasl (ayırma zamiri) denir ve hasr bildirir: "ayırmayı yapacak olan yalnız O'dur."

Kelime oyunu kaydedilmeye değer ve bir dil gözlemi olarak veriyorum: fasl (ayırma) fiilinin öznesini belirlemek için fasl zamiri kullanılıyor. Aynı kök, biri hükümde biri gramerde.

Evelem yehdi lehüm kem ehleknâ min kablihim mine'l-kurûni yemşûne fî mesâkinihim, inne fî zâlike le-âyâtin efelâ yesmeûn

"Kendilerinden önce nice nesilleri helâk etmiş olmamız onlara yol göstermedi mi? Oysa onların oturdukları yerlerde dolaşıyorlar. Bunda elbette âyetler vardır. Hâlâ işitmiyorlar mı?"

Ayet, deliller arasında en kolay ulaşılabilir olanı seçiyor: ayak altındaki yer.

Fâtır (Melâike) 35/44'te ve Ğâfir (Mü'min) 40/21, 40/82'de aynı delil işlendi (evelem yesîrû fi'l-ardı fe-yenzurû keyfe kâne âkıbetü'llezîne min kablihim) ve orada kaydedilen şuydu: delil uzak bir tarihten değil, yol üstündeki kalıntılardan getiriliyor. Oraya dayanıyorum.

Buradaki fark kaydedilmelidir ve doğrulanabilirdir:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı fiil kipidir: öteki ayetlerde bir emir/teşvik var (gidin, bakın); burada haber cümlesi var — hâlihazırda oradalar. Yani Secde, delili almak için gereken mesafeyi de kaldırıyor: yürünen yer zaten delildir.

مَسَاكِن — kök س-ك-ن: durmak, yerleşmek. Kök Fetih 48/4'te (sekîne) ayrıntılı çözümlendi ve orada mesken için "ev değil, hareketin bittiği yer" kaydı düşülmüştü. Tekrarlamıyorum.

Kelimenin buradaki kullanımı kaydedilmeye değer ve bir gözlem olarak veriyorum: helâk edilenler için seçilen kelime, durmayı bildiren köktendir. Ve şimdi orada yürüyenler var — yemşûne. Bir kökte durma, ötekinde yürüme; aynı yerde.

Ayetin sonu kaydedilmelidir ve sûre içinde bir düzen kuruyor.

Ayet bir görme delili anlatıyor (kalıntılarda yürümek), ama soruyu işitme ile bitiriyor: efelâ yesmeûn.

Ve bir sonraki ayet bunun tersini yapıyor: yağmurla toprağın canlanması anlatılıyor ve soru görme ile bitiyor: efelâ yubsırûn.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki ayetin arka arkaya gelmesi ve iki farklı duyuyla bitmesidir: dokuzuncu ayette verilen üçlünün ilk iki öğesi (sem' ve ebsâr) burada iki ayrı ayetin kapanışına dağıtılmış durumda. Yani sûre, verdiği araçları delil bloğunun sonunda tek tek yokluyor. Ve bu, on ikinci ayetteki ebsarnâ ve semi'nâ ile aynı iki kelimedir.

Bir de kelime seçimi kaydedilmelidir: yirmi altıncı ayette geçmiş nesillerden söz ediliyor — onlar görülmüyor, ancak haberleri işitiliyor. Yani soru, delilin ulaşma biçimine uygundur. Bu bir gözlemdir.

قُرُون — karnın çoğulu, kök ق-ر-ن: iki şeyi yan yana bağlamak. Kök Fussilet 41/25'te (kurenâ) işlendi. Buradaki türev karn, "aynı dönemde birlikte yaşamış nesil" demektir — kelime bir zaman ölçüsünden önce bir birliktelik bildirir.

Evelem yerav ennâ nesûku'l-mâe ile'l-ardı'l-cüruzi fe-nuhricü bihî zer'an te'külü minhü en'âmühüm ve enfüsühüm, efelâ yubsırûn

"Suyu kupkuru toprağa sürüklediğimizi, onunla hayvanlarının ve kendilerinin yediği ekini çıkardığımızı görmediler mi? Hâlâ görmüyorlar mı?"

سَاقَ — kök س-و-ق: önüne katıp sürmek, sevk etmek. Kelime özellikle hayvan sürüsünün önden sürülmesi için kullanılır. Aynı kökten sâik (süren), sûk (çarşı — malın sürülüp getirildiği yer) ve sâk (bacak, üzerinde yürünen) gelir.

Fiilin seçimi kaydedilmeye değer: su "iner" ya da "akar" değil — sürülür. Yani cümle suya bir yön ve bir süren tarif ediyor.

Ve nesnenin seçimi de kaydedilmelidir: su, yağmurun düştüğü yere değil, kuru toprağa sürülüyor. Fiil, aradaki mesafeyi cümlenin içine koyuyor.

Kök dizinde ilk kez burada geçiyor.

Dilcilerin verdiği çekirdek: kesip biçmek, kökünden koparmak, üstünde bir şey bırakmamak. Cerezehû — kesti, biçti. Seyfün cürâz — kesip biçen kılıç. Ve ardun cüruz: üzerinde bitki kalmamış, yenip bitirilmiş toprak.

Kelimenin resmi kaydedilmeye değer: ayet "kuru toprak" için "susuz" anlamında bir kelime seçmiyor. Seçtiği kelime, toprağın üzerindekinin alınmış olduğunu bildiriyor. Yani kuruluk bir eksiklik değil, bir boşaltılmışlık olarak anlatılıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı kökün "kesip biçmek" anlamıdır: delilin kurulduğu zemin, hiç verim vermemiş bir toprak değil, verimi alınmış bir topraktır. Ve bu, delilin gittiği yerle uyumludur — sûre boyunca konu, bir kere olmuş bir şeyin tekrar olup olamayacağıdır.

Bu delil dizinde iki yerde daha işlendi ve üçü karşılaştırılmalıdır:

Üç fark kaydedilmeye değer ve üçü de metinden doğrulanabilir:

Bir — fiil. Fâtır'da suknâhü (sürdük) mâzî; Secde'de nesûku muzâri: sürüyoruz. Fâtır bitmiş bir olay anlatıyor, Secde sürmekte olan bir işi. Fâtır (Melâike) 35/9'da fiil zamanlarının değişmesi ayrıca bir dizim gözlemi olarak kaydedilmişti; oraya dayanıyorum.

İki — sonuç. Zümer ekinin sararıp çer çöp olmasına kadar gidiyor: delil geçicilik üzerine kuruluyor. Secde ekinin yenmesinde duruyor: delil yarar üzerine kuruluyor. Aynı olay, iki ayrı yerde kesiliyor.

Üç — kimin yediği. Secde iki tarafı birlikte anıyor: en'âmühüm ve enfüsühüm — hayvanları ve kendileri. Ve sıra kaydedilmelidir: hayvanlar önce.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı sıradır: cümle insanı listenin başına koymuyor. Aynı sofrada iki taraf var ve insan ikinci sırada anılıyor. Fâtır (Melâike) 35/45'te kaydedilen tespitle aynı yöndedir: orada da kapsam insanla sınırlı tutulmuyordu (min dâbbe).

فَنُخْرِجُ بِهِۦ زَرْعًا — zer' — kök ز-ر-ع: ekmek. Vâkıa 56/63-64'te bu kök ayrıntılı işlendi (e-entüm tezraûnehû em nahnü'z-zâriûn — "onu siz mi bitiriyorsunuz?") ve orada insanın payı ile sonucun dayandığı zemin ayrılmıştı. Oraya dayanıyorum. Burada aynı ayrım fiil çatısıyla yapılıyor: nuhricü — çıkaran biziz.

Ve yekūlûne metâ hâze'l-fethu in küntüm sâdikīn · Kul yevme'l-fethı lâ yenfeu'llezîne keferû îmânühüm ve lâ hüm yunzarûn

"'Doğru söylüyorsanız, bu fetih ne zaman?' diyorlar. De ki: 'Fetih günü, inkâr edenlere imanları fayda vermez ve kendilerine süre de tanınmaz.'"

Kök Fetih'de sûre adı vesilesiyle ayrıntılı çözümlendi (kapalıyı açmak; fettâh, miftâh) ve Fâtır (Melâike) 35/2'de yeftah fiiliyle tekrar geçti. Tekrarlamıyorum.

Buradaki kullanım üzerinde klasik tefsirlerde ihtilaf vardır ve gizlenmemelidir:

Üç görüş de kaynaklarda nakledilir. Tercih dayatmıyorum ve belirli bir tarihî olayla eşitleme kurmuyorum.

Birinci görüşün dil içinden bir dayanağı olduğunu kaydediyorum ve bunu bir gözlem olarak veriyorum: bir önceki blok inne rabbeke hüve yafsılü beynehüm (25) ile bitmişti — ayırma. Ve fetih kelimesinin hüküm anlamı, aynı işi başka bir kökle söyler. Bu, metinden doğrulanabilir bir yakınlıktır — ama bir tercih değildir.

Soru bir tarih istiyor ve bir şart taşıyor: in küntüm sâdikīn — "doğru söylüyorsanız".

Meâric 70/1'de aynı yapıdaki bir soru işlenmişti (seele sâilün bi-azâbin vâkı') ve orada kaydedilen tespit burada da geçerlidir: soran kişi bir tarih istiyor, ayet bir tarih vermiyor. Oraya dayanıyorum.

Buradaki cevabın biçimi kaydedilmelidir ve doğrulanabilirdir: cevap metâ sorusuna hiç değinmiyor. Soru "ne zaman?" — cevap "o gün ne olacağı."

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı cevabın kuruluşudur: kul yevme'l-fethı lâ yenfeu… — cümle sorunun kelimesini (el-feth) alıp bir zaman zarfına çeviriyor ve üzerine hüküm kuruyor. Yani soru cevaplanmıyor; sorunun kelimesi bir hükmün içine yerleştiriliyor.

لَا يَنفَعُ … إِيمَٰنُهُمْ — ve söylenen şey ağırdır: iman edilmeyeceği değil, edilen imanın o gün fayda vermeyeceği söyleniyor.

Bu, on ikinci ayetle doğrudan bağlantılıdır ve sûre içinde doğrulanabilir bir hattır: orada innâ mûkınûn denmişti — kesin bilgi sahnede kabul edilmişti. Yirmi dokuzuncu ayet aynı şeyin hükmünü veriyor: o vakitteki iman sayılmıyor.

وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ — kök ن-ظ-ر, IV. bâbdan meçhul: "kendilerine mühlet verilmez". Kökün "bakmak" ve "mühlet vermek" dalları Duhân 44/59'da tablolanmıştı (nazar / ırtikāb karşılaştırmasında). Oraya dayanıyorum.

Ve kelimenin seçimi kaydedilmeye değer: bir sonraki ayet aynı kökten iki kelimeyle bitiyor — ve'ntazır innehüm müntezırûn. Yani sûrenin son iki ayeti aynı kökü üç kez kullanıyor. Aşağıda tablolanıyor.

Fe-a'rid anhüm ve'ntazır innehüm müntezırûn

"Öyleyse onlardan yüz çevir ve bekle; onlar da beklemektedirler."

Üç kelime, iki emir ve bir haber.

فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ — kök ع-ر-ض: en, genişlik; ve buradan i'râd — yan dönmek, yüzün genişliğini çevirmek. Kök Fussilet 41/4'te (fe-a'rada ekseruhüm) ve 41/51'de (nee bi-cânibih) işlendi. Tekrarlamıyorum.

Ve kaydedilmeye değer bir tersine dönüş var: Fussilet'te i'râd karşı tarafın fiiliydi. Burada aynı fiil, muhataba emrediliyor. Aynı kök, iki yönde: biri metinden yüz çevirme, öteki yüz çevirenden yüz çevirme.

STYLE gereği bir kayıt: buradan bir küslük ya da toptan terk hükmü çıkarmıyorum. Cümlenin siyakı bellidir: yirmi sekizinci ayette bir tarih sorulmuş, yirmi dokuzuncu ayette cevap verilmişti. İ'râd, tartışmanın sürdürülmemesidir.

Duhân 44/59'da sûrenin kapanışı aynı yapıyla kurulmuştu ve orada bu ayet zaten anılmıştı. Oraya dayanıyorum ve karşılaştırmayı buraya, kendi yerine taşıyorum:

İki kökün farkı Duhân'de tablolanmıştı ve özeti şuydu:

Buraya ait olan iki fark var ve ikisi de doğrulanabilirdir:

Bir. Secde'nin kapanışında fazladan bir emir var: fe-a'rid anhüm. Duhân doğrudan beklemeye geçiyor; Secde önce bir kesme, sonra bir bekleme emrediyor. İki fiil bir sıra kuruyor: önce tartışmadan çekilme, sonra bekleme.

İki. Kök seçimi, sûrenin kendi kelimeleriyle uyumludur. Yirmi dokuzuncu ayette ve lâ hüm yunzarûn geçmişti — aynı kök, "mühlet verilmez" anlamında.

Aynı kök, iki ayette üç kez. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı bu üçlü tekrardır: yirmi dokuzuncu ayette mühlet olmadığı söyleniyor; otuzuncu ayette beklemek emrediliyor. Yani sûre, sonu olmayan bir bekleyişi değil, sonu bildirilmiş bir bekleyişi emrediyor. Bekleyişin süresi belli değil; bittiğinde ne olacağı belli.

Ve Duhân'de kaydedilen tespit burada da işliyor: cümle "sen bekle, onlar helâk olacak" demiyor. İki tarafı da aynı fiilde birleştiriyor — müntezırûn, aynı bâbdan ism-i fâil çoğulu. Fark, fiilde değil, fiilin sonunda ortaya çıkacak.

Sûre bir kitap bildirimiyle açıldı (2) ve bir bekleyiş emriyle kapandı (30). Arasında iki sahne var ve ikisi aynı iki kelimeyi taşıyor: dokuzuncu ayette kulak ve gözler verilir, on ikinci ayette işitildiği ve görüldüğü söylenir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı bu iki ayetin kelime örtüşmesidir: sûrenin ayırdığı şey araç değil, vakittir. On beşinci ayette tarif edilenler aynı araçları vaktinde kullanıyor; on ikinci ayettekiler vakit geçtikten sonra. Ve yirmi birinci ayet, o vaktin henüz geçmediğini söyleyen tek cümledir: leallehüm yerciûn.