Müddessir 16-17. ayetler

Kellâ innehû kâne li-âyâtinâ anîdâ / Se-urhikuhû suûdâ "Hayır! O, ayetlerimize karşı inatçıydı. Onu sarp bir yokuşa süreceğim."

كَلَّا, Arapçada bir redd ve caydırma edatıdır. Fecr'de bu edatın işlevi işlendi ve orada kaydedilen önemli bir tespit vardı: kellâ bazen tek bir cümleyi değil, bir düşünce zincirinin tamamını keser.

Burada da öyle görünüyor: kellâ, on beşinci ayetteki umudu kesiyor — ve dolayısıyla o umudun dayandığı bütün varsayımı.

Kök: ع-ن-د. Somut anlamı: yoldan sapmak, bir yana çekilmek; ve bunu direnerek yapmak.

• عَنَدَ (anede) — yoldan saptı, inat etti.
• عَنِيد / عَانِد — bile bile karşı duran, direten.

Ve Kur'an'daki kullanımı bir düzen gösteriyor: kelime üç yerde daha geçer ve üçünde de bir başka sıfatın yanındadır:

• "...ve her inatçı zorbanın (cebbârin anîd) emrine uydular" (Hûd 11/59). Âd kavmi hakkında.
• "...ve her inatçı zorba (cebbârin anîd) hüsrana uğradı" (İbrâhîm 14/15).
• "Atın cehenneme her inatçı nankörü (keffârin anîd)!" (Kāf 50/24).

Üçünde de anîd, ikinci sıfattır — zorbalık ya da nankörlük ile birlikte. Yani kelime, tek başına bir kusuru değil, bir kusurun kalıcılaşmış hâlini bildiriyor.

İnnehû kâne li-âyâtinâ anîdâ — "inatçı idi".

Kâne + isim yapısı, Arapçada süreklilik ve yerleşiklik bildirir. Bir defalık bir tavır değil; huy hâline gelmiş bir tutum.

Bakara 2/6'da benzer bir ayrım yapılmıştı: "hüküm, küfrü huy edinmiş... belirli bir grup içindir; her inkârcı için genel bir kader hükmü değildir."

Aynı kayıt burada da geçerli.

Kök: ر-ه-ق. Somut anlamı: bir şeyin üstünü kaplamak, bürümek; ve birine gücünün üstünde bir şey yüklemek.

Kur'an'daki kullanımları:

• "Bana işimde zorluk yükleme" (Kehf 18/73) — lâ turhiknî min emrî usrâ. Mûsâ'nın sözü.
• "...onlara azgınlık ve küfür yüklemesinden korktuk" (Kehf 18/80).
• "Onları bir karartı bürür" (Abese 80/41) — terhekuhâ katera. Abese'de işlendi.
• "Yüzlerini bir karartı bürümez" (Yûnus 10/26).

Kökün merkezinde iki şey var: kaplamak ve taşınamayacak olanı yüklemek.

Ve iki anlam birleşince ortaya şu çıkıyor: kişinin üstüne, onu kaplayacak ve altında ezilecek bir şey konması.

Kök: ص-ع-د. Yukarı çıkmak, yükselmek. Suûd, sa'îd (yüksek yer, toprak yüzeyi), mi'râc başka köktendir ama aynı fikri taşır.

صَعُود — fa'ûl vezninde: çıkılması güç, dik ve yorucu dağ yolu.

Kur'an'da yakın bir kullanım: "Kim Rabbinin zikrinden yüz çevirirse, onu çetin bir azaba (azâben sa'adâ) sokar" (Cin 72/17). Aynı kök, aynı bağlam.

Bu, iki sûrenin arasında kurulabilecek en güçlü bağlardan biridir ve Beled'de kurulmamıştı — orada sa'ûd hiç anılmıyor. Karşılaştırmayı burada yapıyorum.

Beled sûresinde bir yokuş var: ٱلْعَقَبَة (el-akabe). Ve Beled'de kaydedildiği gibi:

"Akabe, tırmanılan ve ardı ardına adım gerektiren yerdir... Arabistan coğrafyasında akabe, iki dağ arasındaki dar ve dik geçittir. Kervanların en zorlandığı ve en tehlikeli olduğu noktadır."

Ve o yokuşa çıkmak isteniyor: fe-le'ktehame'l-akabe — "Bir atılsaydı ya şu yokuşa!" Yokuşun içeriği de sayılıyor: bir boynu çözmek, kıtlık gününde doyurmak.

Müddessir'de ise yokuş bir ceza olarak veriliyor: se-urhikuhû suûdâ — "onu sarp bir yokuşa süreceğim."

Ve iki ayeti birleştiren gözlem şudur:

Aynı arazi, iki ayrı yönde.

Beled'de yokuş, çıkılması istenen ve çıkılmadığı için sitem edilen bir yerdir. Müddessir'de yokuş, çıkmayanın sürüleceği yerdir.

Yani ayetler birlikte okunduğunda ortaya şu çıkıyor: yokuş her hâlükârda vardır. Ya kişi kendi iradesiyle tırmanır, ya sürülür.

Bunu kendi çıkarımım olarak kaydediyorum. İki sûre arasında bir gönderme bulunduğunu iddia etmiyorum; kökler farklıdır (ع-ق-ب / ص-ع-د) ve kurulan bağ kavramsaldır.

Ve Beled'nin kapanışındaki tespitle uyumludur: orada Tîn ile karşıtlık kurulup "Tîn'de insan aşağı çevrilir; Beled'de insanın önüne yukarı bir yol konur" denmişti. Müddessir'deki sa'ûd, aynı dikey eksende üçüncü bir konumdur: yukarı, ama zorla.

Bir başka örgü, sûrenin kendi içinde.

Aynı kişiye, iki zıt zemin. Önce beşik gibi düzeltilmiş bir yer; sonra sarp bir yokuş.

Ve kip farkı da anlamlı: mehhedtü geçmiş zaman (oldu bitti), se-urhikuhû gelecek (sîn ile).

Yani düzlük verilmiş, yokuş vaat edilmiş.

Bu örgüyü kendi okumam olarak kaydediyorum; ama iki kelimenin zıt zeminler bildirdiği sözlük düzeyinde tartışmasızdır.