Müddessir 12-14. ayetler

Ve cealtü lehû mâlen memdûdâ / Ve benîne şühûdâ / Ve mehhedtü lehû temhîdâ

"Ona uzayıp giden bir mal verdim; ve hazır bulunan oğullar; ve ona iyice düzlük hazırladım."

Kök: م-د-د. Somut anlamı: uzatmak, çekmek, germek, yaymak.

Türevler: medd (uzatma; Türkçedeki "med" ve tecvidde uzatma), midâd (mürekkep — akıp uzayan), imdâd (yardım — bir şeyin uzatılması), medîd (uzun).

مَّمْدُود ism-i mef'ûl: uzatılmış, uzayıp giden.

Kelime seçimi bir görüntü kuruyor: mal, bir miktar olarak değil, bir uzunluk olarak tarif ediliyor. Sayılmıyor, ölçülmüyor — uzatılıyor.

Ve klasik tefsirlerde bu kelimenin iki yönde okunduğu kaydedilir:

1. Miktarca çok — göz alabildiğine yayılan. 2. Zamanca sürekli — kesilmeyen, akıp gelen. Toprak, ticaret, gelir gibi tükenmeyen kaynaklar.

İkisi de mümkündür ve birbirini dışlamaz. İkinci okuma, kelimenin "uzatma" anlamına daha yakındır.

Ve Hümeze ile bir karşılaştırma yapılabilir. Orada mal cemea (topladı) ve addede (sayıp durdu) fiilleriyle anlatılıyordu ve şu tespit yapılmıştı: "Mal, iktisadî bir araç olarak hiç görünmüyor. Sadece iki şey oluyor: birikiyor ve sayılıyor."

Burada fiiller farklı: ceale (verdi, kıldı) — ve fâil Allah'tır. Yani Hümeze'de malın kişinin elindeki hâli anlatılıyordu; burada nereden geldiği söyleniyor.

Bu farkı bir gözlem olarak kaydediyorum.

شُهُود — ش-ه-د kökünden, شَاهِد'in çoğulu: hazır bulunan, görünen, orada olan.

Müzzemmil 73/15'te bu kök şâhiden aleyküm bağlamında işlendi ve orada "tanıklık" yönü öne çıkmıştı. Burada ise "hazır bulunma" yönü öne çıkıyor.

Kökün ikinci anlamı Arapçada yerleşiktir: şehide'l-meclise — mecliste hazır bulundu. Meşhûd — görülen, hazır olan.

Ve niteliğin seçimi dikkat çekicidir.

Ayet "oğulları vardı" demiyor. "Çok oğlu vardı" demiyor. "Hazır bulunan oğullar" diyor.

Klasik tefsirlerdeki izah şudur: oğullar yanındadır; geçim için uzak diyarlara gitmek zorunda değillerdir. Yani hem çocukları var hem de onları yanında tutacak imkânı var.

Bu, o dönemin şartlarında somut bir zenginlik göstergesidir. Yoksul bir adamın oğulları dağılır — çobanlığa, ücretli işe, uzak kervanlara. Zengin bir adamın oğulları yanında kalır.

Ve iki nitelik birbirini tamamlıyor:

Malın niteliği uzunluk, oğulların niteliği yakınlık. Biri geleceği, öteki çevreyi güvenceye alıyor.

Bu tasnifi kendi okumam olarak kaydediyorum.

Sûrenin en somut ve en yumuşak görüntüsü.

Kök: م-ه-د. Ve somut anlamı: bir yeri düzleştirmek, yumuşatmak, yatmaya elverişli hâle getirmek.

• مَهْد (mehd) — beşik. Ve daha genel olarak: düzeltilmiş, yumuşatılmış yatak yeri.
• مِهَاد (mihâd) — döşek, yayılmış yatak.

Kur'an'daki kullanımları kökü aydınlatıyor:

• "Yeri sizin için bir beşik (mehden) yapan O'dur" (Tâhâ 20/53; Zuhruf 43/10).
• "Yeryüzünü bir döşek (mihâden) yapmadık mı?" (Nebe 78/6) — Nebe''de işlendi.
• "Beşikteki (fi'l-mehd) bir çocukla nasıl konuşuruz?" (Meryem 19/29; ayrıca Âl-i İmrân 3/46; Mâide 5/110).
• "...kendileri için (yer) hazırlamış olurlar" (Rûm 30/44) — fe-li-enfüsihim yemhedûn.

Ve son örnek önemlidir: orada insan kendisi için hazırlık yapıyor. Burada hazırlığı yapan başkasıdır.

Kökün merkezinde beşik var. Ve beşik, üç şeyi birden söylüyor:

1. Konfor. Yatılacak yer düzeltilmiş, taş kaldırılmış, yumuşatılmış. 2. Emek. Beşik kendiliğinden olmaz; biri hazırlar. 3. Ve en önemlisi: bebek beşiği kendisi hazırlamaz. Beşikteki, hazırlığın yapıldığını bilmez.

Üçüncü madde ayetin bütün ağırlığını taşıyor.

Ve تَمْهِيدًا mef'ûl-i mutlaktır — pekiştirme. Yani hazırlık yarım değil, tam yapılmış.

Bu okumayı kendi çıkarımım olarak kaydediyorum; ayet beşik benzetmesini açıkça kurmuyor, kökün somut anlamı üzerinden kuruluyor.

Bir dizim nüktesi.

Üç ayette üç fiil var ve üçü de birinci tekil şahıs:

• خَلَقْتُ — yarattım (11)
• جَعَلْتُ — verdim, kıldım (12)
• مَهَّدتُّ — hazırladım (14)

Ve dikkat: mütekellim çoğul (nûn-u azamet) değil, tekil.

Kur'an vahiy, yaratma ve helak fiilleri için genellikle çoğul kullanır: innâ, halaknâ, cealnâ. Burada tekil var.

Klasik tefsirlerde bunun teklikle karşı karşıya getirme işlevi taşıdığı söylenir: vahîdâ (tek başına) denen bir adamın karşısına, tek başına konuşan bir özne çıkıyor.

Bu izahı makul buluyorum ama kesin bir hüküm olarak sunmuyorum. Kur'an'da tekil ve çoğul kullanımı arasındaki geçişler ayrı ve geniş bir konudur; her geçişten anlam çıkarmak zorlama olur.

Gözlenebilir olan şudur: üç fiil de tekildir ve bu, bölümün tamamında sürüyor (sa-urhikuhû, 17; sa-uslîhi, 26).