A'lâ 3. ayet

Ve'llezî kaddera fe-hedâ "Ve O ki ölçü koydu ve yol gösterdi."

Sûrenin en yoğun ayetlerinden biri. İki kelime, iki büyük kavram ve aralarında bir fâ.

Bu ayette nakledilen bir kıraat farkı vardır ve kaydedilmesi gerekir:

• قَدَّرَ (şeddeli, tef'îl babı) — takdir etti, ölçüp biçti, miktarını belirledi.
• قَدَرَ (şeddesiz, birinci bab) — ölçtü; ve ayrıca "güç yetirdi".

Her iki okuyuş da kıraat imamlarına nispet edilerek nakledilir; hangi imamın hangisini tercih ettiğini kesin veremediğim için isim yazmıyorum.

Anlam farkı: Şeddeli okuyuş, işlemin kapsamlılığını ve tekrarını öne çıkarır — her şeye ayrı ayrı ölçü konması. Şeddesiz okuyuş ise ölçmenin kendisini bildirir ve kudret anlamını da açık tutar. Fark hükmü değiştirmiyor; iki okuyuş aynı fiilin iki yüzünü veriyor.

Kök: ق-د-ر. Bu kök Kadr sûresi bölümünde ayrıntısıyla ele alındı. Orada kökün üç anlam kanadı ayrılmıştı ve birincisi buraya doğrudan oturuyor:

Ölçü, miktar, takdir. Kadera — ölçtü, biçti, miktarını belirledi. Türevleri: kader (belirlenmiş ölçü), mikdâr (miktar), takdîr (ölçüp biçme), kudret (bir şeyi ölçüsünce yapabilme gücü).

Ve orada zikredilen ayet burada anahtar konumdadır: "Biz her şeyi bir ölçüye göre (bi-kader) yarattık" (Kamer 54/49).

Kadr bölümünde ayrıca şu kaydedilmişti: takdir ile kıymet arasındaki ilişki dilin kendisinde kurulu — bir şeyin kadrini bilmek, ona doğru ölçüyü vermektir.

Buraya eklenmesi gereken tek nokta, kelimenin bu ayetteki kapsamıdır: burada takdir, kaderin kelamî tartışması değil; her varlığa kendi ölçüsünün verilmesidir. Bir kuşun kanadı, bir tohumun çimlenme süresi, bir bedenin sıcaklığı, bir gözün görme aralığı — hepsi birer takdîrdir.

Kök: ه-د-ي. Bu kök Fâtiha bölümünde ele alındı ve Duhâ 93/7'de bir kez daha geçmişti.

Fâtiha'da kaydedilen: kök iki anlam taşır ve ikisi akrabadır — yol göstermek ve hediye etmek. Aynı kökten hediyye gelir. Ve şu eklenmişti: "Yol göstermek bir armağandır; yolunu bulamayan birine yön tarif etmek, ona bir şey vermektir."

Duhâ bölümünde ise kökün somut çekirdeği belirtilmişti: yalnızca "işaret etmek" değil, yumuşaklıkla öne sunmak. Aynı kökten hedy (Kâbe'ye sevk edilen kurbanlık) gelir. Hidayet, yolu göstermek ve o yola sevk etmektir; uzaktan tarif etmek değil.

Bu son nokta A'lâ 3 için belirleyicidir. Ayet bir bilgi aktarımından söz etmiyor; bir sevkten söz ediyor.

Ayetin asıl meselesi bu iki fiilin fâ ile bağlanmış olmasıdır: ölçtü, ve bunun sonucu olarak yol gösterdi.

Neden ölçü, yol göstermenin sebebi olsun?

Çünkü her varlığın yolu, kendi ölçüsüne göredir. Bir arıya verilen yol ile bir insana verilen yol aynı olamaz, çünkü ikisinin kapasitesi aynı değil. Yol gösterme, muhatabın ölçüsü bilinmeden yapılamaz.

Bunu en açık ifade eden ayet Tâhâ sûresindedir ve A'lâ 3'ün neredeyse tefsiri gibidir:

"Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yol gösterendir" (Tâhâ 20/50).

Aynı iki adım, aynı sırada: önce her şeye kendi payı verilir, sonra yol gösterilir. Mûsâ'nın Firavun'a verdiği cevap budur ve A'lâ 3 aynı cümleyi iki kelimeye sıkıştırmıştır.

Kur'an bu ilkeyi somut örneklerle de verir:

• "Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: Dağlardan, ağaçlardan ve kurdukları çardaklardan evler edin" (Nahl 16/68). Arının yolu, arıya göredir — ve ona verilen yol gösterme, insana verilenden farklı bir kanaldan gelir.
• İnsan için ise yol gösterme bir kitap biçimini alır; çünkü insanın ölçüsünde tercih vardır.

Ayetin kapsamı buradan çıkıyor. Klasik tefsirlerde hedâ fiilinin buradaki muhtevası hakkında verilen izahlar:

Bunlar birbirinin alternatifi değil, tek fiilin katmanlarıdır. Fâtiha bölümünde hidayetin dereceleri ayrılmıştı — göstermek, yürütmek, sabit tutmak; burada söz konusu olan, hepsinin öncesindeki temel katmandır: var edilen her şeyin ne yapacağını biliyor olması.