A'lâ 2. ayet

Ellezî halaka fe-sevvâ "O ki yarattı ve düzenledi."

İkinci, üçüncü ve dördüncü ayetler ٱلَّذِى ile başlar. Yani üç ayet, birinci ayetteki rabbike kelimesinin sıfatıdır.

Bu, bir tanıtım yöntemidir: bir emir verilir, sonra emrin muhatabı olan zât yaptığı işlerle tanıtılır. Aynı yapıyı Alak sûresinde de görmüştük: ikra' bismi rabbike'llezî halak — orada da emirden hemen sonra ellezî geliyordu ve ilk iş yine yaratma idi.

Dikkat: ikinci ayette bağlaç yoktur (ellezî halaka), üçüncü ve dördüncüde vardır (ve'llezî). İlk sıfat, mevsûfa doğrudan bitişiktir; sonrakiler ona ekleniyor. Bu, İhlâs 112/2'de kaydedilen olgunun aynısıdır: bağlacın düşmesi, ilk niteliğin mevsûftan ayrılamaz olduğunu gösterir.

Fiilin nesnesi yok: "yarattı" — neyi? Söylenmiyor.

Bu, Alak 96/1'de de böyleydi ve orada nesnenin düşürülmesinin işlevi kaydedilmişti: umum. Nesne söylenmediğinde fiil, konuya uyan her nesneyi kapsayacak şekilde açık kalır.

Burada bunun bir sonucu var: sonraki ayetler tek tek örnekler verecek (otlak, hayvan, insan), ama ilk cümle sınırsız kalıyor. Önce kapsam açılıyor, sonra içine örnekler konuyor.

Kök: س-و-ي. Bu kök Şems sûresi bölümünde ele alındı (ve nefsin ve mâ sevvâhâ). Orada kaydedilenler:

Kökün altındaki fikir eşitlik ve denkliktir. II. babda (sevvâ) fiil geçişli ve yoğun hale gelir: bir şeyin parçalarını birbirine denk getirmek, oranlarını tutturmak, tam ve kusursuz hale getirmek. Türkçeye "düzeltmek" demek yetersiz kalır; anlatılan iş, bir şeyin parçalarını doğru orana koymaktır — bir binanın duvarlarını şakule getirmek, bir terazinin kefelerini dengelemek gibi.

Şems bölümünde bu fiilin geçtiği ayetler sıralanmıştı ve A'lâ 87/2 de o listede yer alıyordu. Şimdi listeye buradan bakalım:

• "Seni yaratan, sana denge veren, sana ölçü koyan" (İnfitâr 82/7)
• "Sonra ona denge verdi ve ona kendi ruhundan üfledi" (Secde 32/9)
• "Ona denge verdiğim ve ona ruhumdan üflediğim zaman" (Hicr 15/29; Sâd 38/72)

Bu ayetlerin hepsinde ortak bir sıra vardı: önce yaratma, sonra tesviye, sonra bir kabiliyetin verilmesi. A'lâ 2-3 aynı sırayı kuruyor ama üçüncü adımı farklı adlandırıyor: hedâ.

Duhâ sûresi bölümünde bu harfin işlevi kaydedilmişti: ta'kîb (hemen ardından gelme) ve sebebiyet. Orada üç ayette tekrarlanıyordu: fe-âvâ, fe-hedâ, fe-ağnâ.

A'lâ'da aynı harf üç kez tekrarlanıyor: fe-sevvâ, fe-hedâ, fe-ce'alehû. Ve iki sûrede ortak bir fiil var: fe-hedâ.

Duhâ'da kurulan kalıp şuydu: eksik hâl → doğrudan karşılık. A'lâ'da kalıp farklıdır: iş → işin tamamlanması. Duhâ'da bir yoksunluk giderilir; A'lâ'da bir yapım süreci sonuçlanır.

Harfin buradaki anlamı şudur: yaratma ile düzenleme arasında boşluk yoktur. Yaratılan şey ham bırakılıp sonradan düzeltilmemiştir; yaratılma ile ölçüsüne getirilme aynı işlemin iki anıdır.