İnşikâk 2. ayet

Ve ezinet li-Rabbihâ ve hukkat "Ve Rabbini dinledi — ki zaten öyle olması gerekirdi."

Sûrenin en yoğun ayetlerinden biri ve tercümesi en zor olanlardan.

Kök: أ-ذ-ن. Bu kökün merkezinde bir organ var: أُذُن (üzün) — kulak.

Kökün bütün türevleri o organdan çıkıyor ve çıkış hattı takip edilebilir:

Türkçede "izin" ile "kulak" arasında bir bağ yoktur; Arapçada aynı kelimedir. Bu, ayeti anlamak için kritik. Arapçada birine izin vermek, aslında onu dinlemektir: talep kulağa ulaşmış, kabul edilmiştir. İzin, dinlemenin sonucudur.

Ayette hangi anlam var? İki anlam da savunulmuştur:

Birinci okuma hem dilde daha yerleşik hem bağlama daha uygundur. Kalıbın "dinlemek" anlamı, hadis diline de yansımıştır: Buhârî'de yer alan bir rivayette Peygamber'in, Allah'ın hiçbir şeye, Kur'an'ı güzel sesle okuyan bir peygamberi dinlediği kadar kulak vermediğini (mâ ezine) söylediği nakledilir. Aynı kalıp, aynı anlam.

Burada durup düşünmek gerekiyor, çünkü ifade alışılmış değil.

Ayet göğün yarıldığını söyledi. Sonra o yarılmayı bir dinleme olarak adlandırıyor. Yani parçalanma, bir itaat biçimi olarak tarif ediliyor.

Bunun Kur'an içinde bir paraleli var ve doğrudan:

"Sonra duman halinde olan göğe yöneldi; ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler." (Fussilet 41/11)

Orada gök ve yer yaratılış anında konuşuyordu; burada aynı gök ve yer, sonun geldiği anda dinliyor. Kur'an'ın tabiat tasavvuru bu iki ayette görülüyor: gök ve yer, emir alan ve cevap veren varlıklar olarak anlatılıyor. Bu bir tasvir dilidir; Kur'an bunu Fîl sûresi bölümünde de kaydedildiği gibi "tabiat, kendi başına buyruk bir mekanizma değil, emir alan bir ordudur" diyecek kadar ileri götürür.

Ve buradan bir karşıtlık doğuyor — sûrenin kendisi bu karşıtlığı yirmi birinci ayette kuracak:

Gök, Rabbini dinliyor. İnsan, kendisine Kur'an okunduğunda secde etmiyor.

Sûre birinci ayette ezinet (kulak verdi) fiilini kullanıyor; yirmi birinci ayette "kendilerine Kur'an okunduğunda secde etmezler" diyor. Kulak veren gök ile kulak vermeyen insan, aynı sûrenin iki ucunda duruyor.

Kök: ح-ق-ق. Sabit olmak, gerçekleşmek, yerinde ve doğru olmak. Hakk, hem "gerçek" hem "birine ait olan pay" demektir; iki anlam da "yerli yerinde olan" fikrinden çıkar. Aynı kök, kıyametin adlarından biri olan ٱلْحَاقَّة (gerçekleşen, doğrulanan) kelimesini verir — Kâria bölümündeki kıyamet adları tablosunda kaydedilmişti.

Ayetteki fiil edilgen (meçhul) kipindedir: hukkat. Yani "hak oldu" değil, "hak kılındı". Öznesi söylenmiyor; ama bir önceki kelimede li-Rabbihâ geçtiği için özne bellidir.

Türkçeye çevirmek zor, çünkü kalıp Türkçede karşılıksızdır. Yaklaşımlar:

• "Ve öyle yapması gerekirdi zaten."
• "Ve bu, ona yaraşandı."
• "Ve o buna zorunluydu."

Klasik müfessirlerin verdiği açılım şudur: huqqa lehâ en tef'ale — "onun böyle yapması hak/gerekli kılınmıştı". Yani gök, dinlemekle beklenmedik bir şey yapmadı; yapması gereken şeyi yaptı.

İki fiil arka arkaya geliyor ve ikisi arasındaki ilişki ayetin bütün yükünü taşıyor:

1. أَذِنَتْ — etken. Gök yaptı. 2. حُقَّتْ — edilgen. Göğe yapıldı.

Yani ayet önce göğe bir fiil veriyor, sonra o fiilin göğün kendi icadı olmadığını söylüyor. Gök itaat etti — ama itaat de ona verilmiş bir yapıydı.

Bu, sûrenin sonunda insana söylenecek olan şeyin bir ön provasıdır. İnsan da bir yola giriyor (kâdih), ama o yolun sonunda kime varacağı onun tayin ettiği bir şey değil (fe-mülâkîh).