Nûh 17-18. ayetler

Va'llâhu enbeteküm mine'l-ardi nebâtâ · Sümme yuîdüküm fîhâ ve yuhricüküm ihrâcâ

"Allah sizi topraktan bir bitki gibi bitirdi. Sonra sizi oraya döndürecek ve sizi bir çıkarışla çıkaracak."

Ayet "sizi topraktan yarattı" demiyor. "Sizi topraktan bitirdi" diyor.

Kök ن-ب-ت: bitkinin topraktan çıkması, yeşermesi. Nebât, bitki. Enbete (if'âl babı), bitirmek — yani bir şeyin yerden çıkmasını sağlamak. Bu fiil Arapçada tarım ve bitki örtüsü alanının fiilidir; Kur'an onu düzenli olarak yağmur ve ekin bağlamında kullanır (En'âm 6/99; Nahl 16/11; Hac 22/5; Abese 80/27).

Burada o fiilin nesnesi insandır.

Bu, Kur'an'ın insanı anlatmakta kullandığı en organik görüntülerden biridir ve birkaç şeyi aynı anda söyler:

Birincisi: köken. İnsan topraktan gelir. Bunu Kur'an başka yerlerde de söyler ("Sizi topraktan yarattı", Rûm 30/20; Fâtır 35/11), ama "yarattı" fiili bir imalât çağrıştırır. "Bitirdi" fiili başka bir şey çağrıştırır: büyüme. Bitki bir kalıba dökülmez; yavaşça, kendi içinden çıkar.

İkincisi: edilgenlik. Bitki kendi kendine bitmez ve bittiğine karar vermez. Toprakta ne olduğunu, ne zaman çıkacağını, ne kadar büyüyeceğini kendisi belirlemez. Fiilin öznesi Allahtır, insan nesnedir. Bir önceki ayet çiftinin (13-14) argümanı burada bir görüntüye kavuşuyor: insan, kendi başlangıcının faili değildir.

Üçüncüsü: geçicilik. Bitki mevsimliktir. Bu, bir sonraki ayette açıkça söylenecek: "sonra sizi oraya döndürecek."

Ayet enbeteküm … nebâtâ diyor. Bu bir mef'ûl-i mutlaktır (fiili pekiştiren masdar). Ama teknik bir tuhaflık var ve klasik gramerciler bunun üzerinde durmuştur:

Enbete fiili if'âl babındandır; masdarı inbât olmalıdır. Ayette ise nebât geçiyor — bu, üç harfli asıl fiilin (nebete) masdarıdır.

Grameciler bunu şöyle açıklar: bir fiilin masdarı yerine, aynı kökün başka bir masdarı mef'ûl-i mutlak olarak kullanılabilir; buna "masdarın manasına delalet eden lafız" denir. Arapçada örnekleri vardır ve kural dışı sayılmaz.

Ama bir anlam farkı doğar ve güzeldir: eğer inbâtâ denseydi vurgu bitirme fiiline düşerdi. Nebâtâ denince vurgu bitkinin kendisine düşer. Yani cümle şuna yaklaşır: "Sizi topraktan bitirdi — bir bitki bitirişi gibi." Fiil değil, görüntü pekiştiriliyor.

Kur'an bu fiili bir kez daha bir insan için kullanır ve orası dikkat çekicidir:

"Rabbi onu güzel bir kabulle kabul etti ve onu güzel bir bitki gibi büyüttü." (Âl-i İmrân 3/37)

Bu, Meryem'in doğumundan ve yetiştirilmesinden söz eden ayettir; kullanılan ifade ve enbetehâ nebâten hasenâ — Nûh 71/17 ile aynı kalıp, sıfat eklenmiş hali.

İki ayet birlikte okununca kökün kapsamı görünür: inbât, hem varlığa gelmeyi hem yetişip olgunlaşmayı kapsar. Meryem ayetinde "güzel bir bitki gibi" nitelemesi, terbiyenin kendisini anlatır.

Kök ع-و-د: dönmek, tekrar etmek. Aynı kökten âdet (tekrarlanan davranış), iâde (geri döndürme), maâd (dönülecek yer), îd (tekrar gelen gün).

Fiilin zamanı değişiyor. 17. ayet mâzî (enbete — bitirdi), 18. ayet muzâri (yuîdü, yuhricü — döndürür, çıkarır). Bir olmuş, ikisi olacak.

فِيهَا — "onun içine". Zamir ard'a (yer/toprak) dönüyor. Yani ölüm burada "toprağa dönüş" olarak adlandırılıyor; bitki benzetmesi sürüyor. Bitki topraktan çıkar, mevsimi bitince toprağa karışır.

Üçüncü aşama: yeniden çıkarma.

Kök خ-ر-ج: çıkmak. İhrâc (if'âl masdarı), çıkarmak. Yine bir mef'ûl-i mutlak: yuhricüküm ihrâcâ. Sûrenin dördüncü mef'ûl-i mutlakı.

Buradaki pekiştirmenin işlevi açıktır. Sûrenin muhatabı yeniden dirilmeyi kabul etmiyordu; kelime tekrarı, fiilin kesinliğini bildirir: "çıkaracak — ama nasıl çıkaracak."

Üç fiil, üç aşama:

Birinci ile üçüncü aynı yöndedir: topraktan yukarı. Yani üçüncü aşama, birincinin tekrarıdır. Argüman şudur: bir kez yapılmış olan şey ikinci kez yapılabilir. Ve ilk yapılış, kavmin kendi bedeninde tanık olduğu bir şeydir.

Kur'an bu argümanı bitki üzerinden defalarca kurar; en açık ifadesi şudur:

"Ölü toprağa can verdik ve ondan taneler çıkardık… İşte diriliş de böyledir." (Yâsîn 36/33-34'ün özeti; ayrıca A'râf 7/57'nin sonu: "ölüleri de böyle çıkarırız", ve Zuhruf 43/11: "işte siz de böyle çıkarılacaksınız".)

Bir başka ayet bu üçlü zinciri neredeyse aynı sırayla verir:

"Sizi ondan yarattık, sizi ona döndüreceğiz ve sizi bir kez daha ondan çıkaracağız." (Tâhâ 20/55)

Nûh 71/17-18 ile Tâhâ 20/55 karşılaştırıldığında fark görünür: Tâhâ'da ilk fiil halaknâ (yarattık), burada enbete (bitirdi). Aynı zincirin bitkisel diliyle söylenmiş hâli.

Bitki benzetmesinin verdiği ölçü, insanın kendine bakışında bir düzeltme yapar. Bitki:

• kendi tohumunu kendisi ekmez — başlangıcını seçmedin;
• mevsimine tabidir — süren senin elinde değil;
• topraktan beslenir — bağımsız değilsin;
• ve döndüğü yer, çıktığı yerdir.

Bunu bir alçaltma olarak okumak mümkün ama eksik olur. Aynı benzetme bir şey daha söyler: bitki, çürüyen değil büyüyen bir şeydir. Ayet insanı taşa, kile, çamura değil; canlı ve büyüyen bir şeye benzetiyor. Ve zincirin sonu toprak değil, tekrar çıkıştır.