Nûh 15-16. ayetler

E lem terav keyfe halaka'llâhu seb'a semâvâtin tıbâkâ · Ve cea'le'l-kamera fîhinne nûran ve cea'le'ş-şemse sirâcâ

"Allah'ın yedi göğü katman katman nasıl yarattığını görmediniz mi? Ayı onların içinde bir ışık, güneşi de bir kandil yaptı."

Bu kalıbın tahlili Fîl sûresinde (105/1) yapıldı: raâ fiili göz ile görmeyi anlattığı gibi bilmeyi ve kavramayı da anlatır; e lem tera kalıbı Kur'an'ın "şu herkesçe bilinen şeye bak" demek için kullandığı bir formüldür. Oradaki tespite dayanıyorum.

Buradaki fark: Fîl'de kalıp tekildi (e lem tera — Peygamber'e hitap), burada çoğuldur (e lem terav — kavme hitap). Ve burada gerçekten gözle görülebilecek bir şeyden söz ediliyor. Yani kalıp hem mecazî hem fiilî anlamıyla işliyor.

Nûh'un argüman değiştirdiğine dikkat edin. 13-14. ayetlerde delil insanın kendisiydi; 15-20. ayetlerde delil dışarısı olacak: gök, ay, güneş, bitki, toprak, yollar. Yakından uzağa, içeriden dışarıya.

"Yedi" sayısı üzerinde klasik dönemden beri iki okuma vardır:

Birinci okuma — sayı gerçek anlamındadır. Yedi ayrı gök vardır; mahiyetleri bize bildirilmemiştir. Bu görüş çoğunluktadır ve Kur'an'ın ifadesine en yakın duran okumadır. Kur'an "yedi gök" ifadesini birçok yerde tekrarlar (Bakara 2/29; İsrâ 17/44; Mü'minûn 23/86; Fussilet 41/12; Mülk 67/3; Nebe 78/12) — bu tekrar, sayının gelişigüzel olmadığını düşündürür.

İkinci okuma — "yedi" çokluk bildirir. Arapçada bazı sayıların (yedi, yetmiş, yedi yüz) belirli bir miktardan çok "çokluk" anlattığı, klasik dil kaynaklarında kaydedilen bir olgudur. Bu okumaya göre "yedi gök", "kat kat, sayısız gök" demektir.

Kesin bir tercih yapmıyorum. Bir şeyi ise net söylemek gerekiyor: bu ifadenin modern astronomideki herhangi bir katmanlamayla (atmosfer katmanları, gezegen yörüngeleri, galaksi yapıları) eşleştirilmesi, metnin yapmadığı bir iştir. Bu tür eşleştirmeler XX. yüzyılda yaygınlaştı; ama her yeni astronomi modelinde yeniden kurulmak zorunda kalmaları, kendi zayıflıklarının kanıtıdır. Ayet, göğün yapısı hakkında bir model sunmuyor; göğün yapılmış olduğunu söylüyor.

Kök ط-ب-ق: bir şeyin bir başka şeyin üstüne tam olarak oturması, uyması, örtüşmesi.

Türevleri:

• tabaka — kat, katman. (Türkçeye de geçmiştir.)
• mutâbaka — iki şeyin birbirine uyması, örtüşmesi. Mantık ve belâgat terimi olarak da kullanılır.
• tabak — üstü kapanan kap; kapağı gövdesine tam oturan.
• etbaka — kapatmak, üstüne kapamak.

Yani tıbâk, sadece "üst üste" demek değildir; birbirine uyarak üst üste demektir. Kapak ile kap gibi, birbirini tamamlayacak biçimde.

Kelime Kur'an'da bir kez daha, aynı tamlamada geçer: "Yedi göğü kat kat yaratan O'dur" (Mülk 67/3). Ve o ayet hemen ardından şunu ekler: "Rahmân'ın yaratışında hiçbir uyumsuzluk göremezsin. Gözünü çevir de bak, bir çatlak görüyor musun?" Yani Mülk sûresi tıbâk kelimesini açıkça uyum ile ilişkilendiriyor. Bu, kelimenin buradaki anlamını da aydınlatır.

فِيهِنَّ — "onların içinde". Burada klasik tefsirlerin üzerinde durduğu bir mesele vardır: ay, yedi göğün içinde nasıl olur? Kur'an başka yerde ışıkları en yakın göğe yerleştirir: "Biz en yakın göğü yıldızlarla süsledik" (Sâffât 37/6); "En yakın göğü kandillerle donattık" (Fussilet 41/12; benzeri Mülk 67/5).

Klasik kaynaklarda nakledilen izahlar:

• Fî, "içinde" değil "arasında/bütünlüğünde" anlamındadır. Bir şey bir bütünün parçasında bulunuyorsa, o bütünün içinde sayılır. Türkçede de "şehirde oturuyorum" derken şehrin tamamını kastetmeyiz.
• Fî, "ile birlikte" (mea) anlamındadır. Arapçada harflerin birbirinin yerine kullanılması nadir değildir.
• Işık bütün katmanlara ulaşır; ay bir katmanda olsa da nuru hepsini geçer.

Bu izahların hepsi klasik kaynaklarda vardır; birini kesin doğru olarak sunmuyorum. Ayetin asıl işi bir kozmoloji şeması vermek değil.

Sûrenin en çok konuşulan ayrıntısı budur ve dikkatle ele alınması gerekiyor.

نور, kök ن-و-ر: ışık. Kelime ışığın kendisini anlatır — aydınlatan, karanlığı gideren şey. Kur'an bu kelimeyi hidayet için de kullanır ve daima tekil bırakır (bu, Bakara 2/17 bahsinde işlendi: nûr tekil, zulümât çoğul).

سراج, kök س-ر-ج: kandil, lamba. Kelimenin somut karşılığı, yağ yakarak ışık veren bir alettir. Aynı kökten sirâc (kandil), mesreca (kandilin konduğu yer).

İki kelimenin sözlük düzeyindeki farkı şudur: nûr ışığın kendisidir; sirâc ışığı üreten cisimdir. Kandil, içinde bir şey yanarak ışık veren nesnedir.

Ve Kur'an bu iki kelimeyi ay ile güneş arasında tutarlı biçimde dağıtır:

Yani Kur'an güneş için hep yanma/parlama alanından, ay için hep ışık alanından kelime seçiyor. Bu, birden fazla yerde tekrarlanan bir tercihtir; tesadüf demek zorlaşır.

Klasik müfessirler bu farkı görmüştür. Kelimelerin farklı seçilmesi üzerinde durulmuş; güneşin ışığının kendinden, ayın ışığının ise başka türlü olduğu yönünde izahlar klasik tefsir literatüründe yer alır. Ayrıca ortaçağ İslam astronomisinde ayın ışığının güneşten alındığı bilinen bir kabuldü ve bu bilgi tefsir literatürüne de sızmıştır.

Şimdi sınırı çizelim. Bu ayetten "Kur'an ayın ışığının yansıma olduğunu haber vermiştir, bu bir bilimsel mucizedir" sonucunu çıkarmıyorum, ve bu metnin usulü buna izin vermiyor. Sebepleri:

1. Ayın ışığının kendinden olmadığı, Kur'an'ın indiği çağdan çok önce Yunan astronomisinde biliniyordu. Yeni bir bilgi değildi. 2. Nûr kelimesi Arapçada kendi ışığı olan şeyler için de kullanılır; "yansıyan ışık" gibi teknik bir anlamı yoktur. 3. Ve belirleyici olan şudur: Kur'an sirâc kelimesini Peygamber için de kullanır — "aydınlatan bir kandil" (sirâcen münîrâ, Ahzâb 33/46). Orada elbette yanan bir cisim kastedilmiyor. Kelime, fizikî bir mekanizmayı değil kaynak olma işlevini anlatıyor. Aynı kelimenin güneş için kullanılması da öncelikle bunu anlatır: ışık ondan gelir.

Söylenebilecek olan şudur, ve bu az bir şey değildir: Kur'an güneş ile ay için farklı kelimeler seçiyor ve bu seçimde tutarlı davranıyor. Güneş bir kaynak (kandil), ay bir ışık olarak anılıyor. Bu ayrım metnin kendi içinde durur; onu modern fiziğe tercüme etmeye ihtiyaç yoktur, ve tercüme etmek metnin gücünü artırmaz — azaltır, çünkü metni her yeni bilimsel modelle yeniden savunulmak zorunda bırakır.

Nûh niçin gökten söz ediyor? Delilin yapısı şudur: kavim bir düzenin içinde yaşıyor ve o düzeni kendisi kurmadı. Gök, ay ve güneş, insanın müdahale edemediği, kesintisiz işleyen ve herkesin gördüğü şeylerdir.

Ve ay ile güneşin özellikle seçilmesi tesadüf değil: bu ikisi, insanlığın en eski takvim aletleridir. Ekim, hasat, göç, hac, ticaret — hepsi bunlara göre ayarlanır. Yani Nûh, kavminin hayatını fiilen düzenleyen iki şeyi göstererek "bunları kim koydu?" diye soruyor.

Kur'an bu bağı başka yerde açıkça kurar: "Güneşi bir ışık, ayı bir nur yapan, yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona konak yerleri belirleyen O'dur" (Yûnus 10/5).