Meâric 42. ayet

Fe-zerhüm yehûdû ve yel'abû hattâ yülâkū yevmehümü'llezî yûadûn "Bırak onları; kendilerine vaat edilen günle karşılaşıncaya kadar dalsınlar, oynasınlar."

Beşinci ayette "sabret" denmişti; burada "bırak" deniyor. Sûrenin iki emri, iki ucunda.

Ve iki emir birlikte bir tavır tarif ediyor: kendini tut (sabır), onlara karışma (bırakma).

فَذَرْ — Kök: و-ذ-ر. Vezera — bırakmak, terk etmek. Fiilin ilginç bir özelliği vardır: Arapçada mâzî ve masdarı kullanılmaz; sadece emir ve muzâri biçimleri işler. Eksik kalan yerleri terake fiili doldurur.

Kur'an'da bu emir birkaç yerde geçer ve hep aynı bağlamdadır:

• "Bırak onları yesinler, faydalansınlar ve emel onları oyalasın." (Hicr 15/3)
• "Bırak beni ve yalanlayanları." (Müzzemmil 73/11)
• "Dinlerini oyun ve eğlence edinenleri bırak." (En'âm 6/70)

Ve bu emir bir vazgeçiş değildir. Kur'an aynı zamanda tebliği emrediyor. Emrin anlamı şudur: zorlamayı bırak, sonucu üstlenmeyi bırak.

Ğâşiye 88/22 ve Fecr 89/14 bölümlerinde bu tefsirde kaydedilen ölçü burada da geçerli: "gözetleme yeri elçinin değil Rabbin"; "senin görevin ulaştırmak."

Kök: خ-و-ض. Ve kökün somut anlamı görüntüyü kuruyor.

خَاضَ ٱلْمَاءَ — suya girdi, suyun içinde yürüdü, çamura battı. Kökün asıl anlamı budur: bir sıvının içine girip onda yürümek.

Ve buradan mecaz doğuyor: hâda fi'l-hadîs — söze daldı; özellikle boş, dayanaksız, sorumsuz söze dalmak.

Mecazın mantığı: suda yürüyen kişi ayağının bastığı yeri görmez; dibi bulanıktır, nereye bastığını bilmez. Boş söze dalan da öyledir: nereye vardığını görmez.

Bu izahı naklediyorum; kökün somut anlamı sözlüklerde kayıtlıdır, mecazın mantığı ise dilcilerin verdiği türden bir izahtır.

Ve bu kelime, Mâûn bölümünde anılan bir ayette geçiyor.

Mâûn bölümünde Müddessir 74/42-46 aktarılmıştı: cehennemdekilerin dört maddelik itirafı. Üçüncü madde şuydu:

"Boş şeylere dalanlarla birlikte dalıyorduk." (Müddessir 74/45 — ve künnâ nehûdu mea'l-hâidîn)

Yani Meâric 70/42, Müddessir 74/45'te itiraf edilen şeyi tarif ediyor.

Ve dikkat: Müddessir'deki cümlede bir ayrıntı var — "dalanlarla birlikte". Yani fiil tek başına yapılmıyor; toplu bir iştir.

Ve Meâric'te de öyle: "yehûdû" çoğuldur, ve iki ayet önce izîn (dağınık gruplar) denmişti. Öbekler halinde toplanmış insanlar, birlikte dalıyorlar.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki ayetin lafızları ve Mâûn bölümündeki nakil doğrulanabilir verilerdir.

Kökün diğer geçişleri: "Onlar daldıkları gibi siz de daldınız" (Tevbe 9/69); "Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğünde onlardan yüz çevir" (En'âm 6/68).

Kök: ل-ع-ب. Leibe — oynamak. Lu'be (oyun), mel'ab (oyun yeri).

Ve Kur'an'da bu kelimenin tanımı vardır: oyun, sonucu olmayan iştir. Kur'an dünya hayatını birkaç yerde bu kelimeyle niteler:

• "Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir." (En'âm 6/32; Ankebût 29/64; Muhammed 47/36; Hadîd 57/20)

İki fiil neden yan yana?

Yani biri dillerini, öteki ellerini tarif ediyor. İkisi birlikte bir hayatın tamamını kapsıyor: söylenen ve yapılan.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

Ve bir şey daha: iki fiil de emir kipinin cevabı olarak cezm edilmiş (yehûdû, yel'abû). Yani gramerde "bırak ki dalsınlar" yapısı kuruluyor. Bu, izin değil; sonucu bildirme.

Ayet "dalmalarına izin ver" demiyor; "bıraktığında dalarlar" diyor.

Kök: ل-ق-ي. Karşılaşmak, kavuşmak. مُلَاقَاة (müfâale) — karşılıklı karşılaşma.

Bu kalıp Hâkka 69/20 bölümünde işlendi (mülâkın hisâbiyeh) ve İnşikâk 84/6 bölümünde de ele alındı. Tekrarlamıyorum; özet: müfâale babı karşılıklılık bildirir, yani kişi hesabıyla yüz yüze gelir.

حَتَّىٰ bir sınır edatıdır: "…-e kadar". Yani dalma ve oynama, bir noktada biter.

Ve bu, bütün ayetin tonunu belirliyor. Emir "bırak"tır ama bırakma süresizdir değil; sınırı var.

Yani ayet şunu söylüyor: bu hal geçici; bitiş noktası belli.

Ve buradaki izâfet dikkat çekicidir.

Ayet "o gün" demiyor. "Onların günü" diyor: yevme-hüm.

Yani gün, onlara nispet ediliyor. Sanki o gün onların malı gibi.

İki okuyuşu var ve ikisi de mümkündür:

İkincisi bir okumadır ve daha ileri gider; kesin sunmuyorum. Ama izâfetin varlığı metindedir.

يُوعَدُونَ — Kök: و-ع-د. Vaad — söz vermek. Edilgen: "kendilerine vaat edilen".

Ve fiil muzâridir: vaat sürüyor, tekrarlanıyor.