Meâric 43-44. ayetler

Yevme yahrucûne mine'l-ecdâsi sirâan keennehüm ilâ nusubin yûfidûn · Hâşiaten ebsâruhum terhakuhum zilleh; zâlike'l-yevmü'llezî kânû yûadûn "O gün kabirlerden hızla çıkarlar; sanki dikili bir işarete koşuyorlarmış gibi. Gözleri düşkün, kendilerini bir zillet kaplamış halde. İşte bu, onlara vaat edilmiş olan gündür."

Kök: ج-د-ث. Cedes — kabir, mezar. Çoğulu أَجْدَاث.

Arapçada kabir için birkaç kelime vardır: kabr, cedes, ramz, darîh. Cedes, kabrin çukur yönünü öne çıkarır.

Kelime Kur'an'da üç yerde geçer ve üçü de aynı sahnededir:

• "Gözleri düşkün bir halde, sanki yayılmış çekirgeler gibi kabirlerden çıkarlar." (Kamer 54/7)
• "Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden kalkıp Rablerine koşuyorlar." (Yâsîn 36/51)
• Meâric 70/43.

Ve bu ayet, Kamer 54/7 ile şaşırtıcı derecede yakındır.

İki ayet de aynı üç öğeyi taşıyor: düşkün gözler, kabirlerden çıkış, ve bir benzetme. Değişen tek şey benzetmedir.

Ve şimdi bu tefsirde daha önce kurulmuş bir karşılaştırmayı tamamlayabiliriz.

Kâria bölümünde Kamer 54/7 ile Kâria 101/4 karşılaştırılmıştı ve şu kaydedilmişti:

"Çekirge sürüsü ortak bir yöne gider. Yönü vardır, düzeni vardır; korkutucu olan kalabalığı ve yıkıcılığıdır. Kelebek sürüsünün yönü yoktur. Her biri başka yere gider. Kâria ikincisini seçmiş. Sûrenin vurgusu kalabalıkta değil, yön kaybında."

Meâric üçüncü bir benzetme ekliyor — ve o benzetme, ikisinden de farklı bir şey söylüyor:

Üç benzetme, yönle üç farklı ilişki: yön yok, yön var, yön yanlış.

Ve üçüncüsü en serttir, çünkü ilk ikisinde bir kayıp ya da bir kalabalık vardı; burada bir hedef var ve hedefin ne olduğu bir sonraki kelimede söyleniyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Üç ayetin lafızları doğrulanabilir verilerdir; Kâria bölümündeki iki taraflı karşılaştırma oradan alınmış ve üçüncü halka buraya eklenmiştir.

Ve benzetmenin bütün ağırlığı bu kelimededir.

Kök: ن-ص-ب. Nasabe — dikmek, kurmak, ayağa kaldırmak. نُصُب — dikilen şey; ve Arapçada özellikle dikili taş, put, kurban kesilen taş.

Kelimenin Kur'an'daki en tanınmış kullanımı budur:

"Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları şeytan işi birer pisliktir." (Mâide 5/90 — ve'l-ensâb)

Ve: "Dikili taşlar üzerine boğazlanan [hayvanlar size haram kılındı]." (Mâide 5/3)

Yani nusub, cahiliye Arabistan'ında etrafında toplanılan, kurban kesilen, tavaf edilen dikili taştır.

İki okuyuş vardır ve ikisi de kaynaklarda geçer:

Birinci okuyuş, sûrenin muhtevasıyla daha güçlü bir bağ kuruyor ve gerekçesi şudur:

Sûre, inkâr edenleri kırk beş ayet önce Peygamber'in etrafında toplanmış olarak tarif etmişti: "sana doğru boyunlarını uzatarak, sağdan soldan öbek öbek."

Ve şimdi aynı insanlar, bir dikili taşa koşarcasına kabirlerden çıkıyorlar.

İki sahne aynı bedensel hareketi paylaşıyor: toplanma ve koşma. Dünyada bir yere koşuyorlardı, o gün başka bir yere koşuyorlar — ve hareket aynı.

Ve bir ayrıntı: otuz altıncı ayetteki fiil مُهْطِعِينdi ve o kelime, Kamer 54/8'de "davetçiye koşarlar" diye kıyamet sahnesinde de kullanılıyordu. Yani kelime seçimi zaten iki sahneyi birbirine bağlıyordu.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve bir ihtiyat kaydı düşüyorum: nusubun anlamı üzerinde ihtilaf vardır ve "hedef/bayrak" okuyuşu da geçerlidir. İki sahne arasındaki bağı ayetin kastettiğini iddia etmiyorum. Kaydettiğim şey, iki ayetin aynı beden hareketini tarif etmesidir.

Bir kıraat notu. Kelimenin نَصْب (nasb) biçiminde de okunduğu nakledilir; o okuyuşta anlam "dikilen şey" masdarına yaklaşır. Hangi okuyuşun hangi imama ait olduğunu kesin veremediğim için isim vermiyorum. Anlamda büyük bir fark doğurmuyor.

Kök: و-ف-ض. Evfeda — acele etmek, hızla koşmak. Kelime Kur'an'da yalnız burada geçer.

Dilciler îfâdı "hızlı ve telaşlı yürüyüş" diye tarif eder; içinde bir acele ve bir dağınıklık vardır.

Ve ayet zaten سِرَاعًا (hızla) kelimesini kullanmıştı. Yani hız iki kez bildiriliyor: bir hâl kelimesiyle, bir fiille.

سِرَاع — Kök: س-ر-ع. Serî' (hızlı) kelimesinin çoğulu. Kur'an'da serîu'l-hisâb (hesabı çabuk gören) terkibinde de geçer.

Kök: خ-ش-ع. Bu kök Bakara 2/45 bölümünde işlendi ve orada şu kaydedilmişti:

"Kök: yumuşamak, alçalmak, eğilmek. … Huşû, sertliğin kırılması, kabuğun yumuşaması, gelen şeyi içine alabilir hale gelmektir."

Ve delil olarak Fussilet 41/39 verilmişti: "Yeryüzünü kupkuru (hâşia) görürsün; üzerine su indirdiğimizde kıpırdar, kabarır."

Tekrarlamıyorum.

Buraya eklenecek olan şudur: aynı kök iki farklı yerde iki zıt değerde geçiyor — biri bu sûrede, öteki Meâric'in paraleli olan Mü'minûn'da:

Aynı kök, iki karşıt yerde.

Ve fark şudur: Mü'minûn'daki huşû isteğe bağlıdır — kişi namazda eğilir. Meâric'teki huşû zorunludur — gözler o gün düşer.

Yani Kur'an'ın çizdiği tablo şudur: eğilme ya seçilir ya yaşanır. Kâria bölümünde tartı için, Tekâsür bölümünde görme için kaydedilen ölçü burada eğilme için işliyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki ayetin lafızları ve kök ortaklığı doğrulanabilir verilerdir.

Ve Ğâşiye 88/2 ile bağ: "O gün birtakım yüzler düşkündür" (vücûhün yevmeizin hâşia). Ğâşiye bölümünde bu ayet işlendi; orada düşkün olan yüzlerdi, burada gözler.

Gramer. Hâşiaten mansûbdur ve hâldir (43. ayetteki yahrucûnenin hali). مَرْفُوع okuyuş da nakledilir. İmam adı vermiyorum.

تَرْهَقُ — Kök: ر-ه-ق. Rehika — yetişip kaplamak, bürümek, üstüne çökmek. İrhâk — zorlamak, güç yetmeyeni yüklemek.

Ve bu fiil, bu tefsirde işlenmiş bir ayette geçiyor:

"[O gün birtakım yüzleri] bir karanlık bürür." (Abese 80/41 — terhekuhâ katera)

Abese bölümünde bu ayet işlendi; tekrarlamıyorum.

İki ayeti yan yana koyalım:

Aynı fiil, iki farklı örtü. Abese'de fizikî bir karanlık, Meâric'te bir hal.

Ve fiilin seçimi anlamlıdır: rehika, dışarıdan gelip üstünü kaplayan bir şeyi bildirir. Yani zillet, kişinin içinden çıkan bir duygu değil; ona giydirilen bir şey.

Bunu bir kelime gözlemi olarak kaydediyorum.

ذِلَّة — Kök: ذ-ل-ل. Zül — alçalma, boyun eğme, itibarsızlık. Karşıtı izzettir.

Ve kökün ilginç bir yanı var: aynı kök hem olumsuz zilleti hem olumlu zelûlü (uysal, boyun eğmiş — özellikle binek hayvanı için) verir. "Yeri size boyun eğmiş kıldı" (Mülk 67/15 — zelûlâ).

Yani kök kendinde olumsuz değil: boyun eğme bildiriyor. Değeri, kime ve nasıl eğildiğine bağlı.

Bunu bir kelime gözlemi olarak kaydediyorum; kökün iki kullanımı Kur'an'da açıktır.

Sûrenin son cümlesi. Ve bir tekrardır.

Kırk ikinci ayet şöyle bitmişti: "…kendilerine vaat edilen günleriyle karşılaşıncaya kadar" (yevmehümü'llezî yûadûn).

Kırk dördüncü ayet aynı ifadeyi tekrarlıyor — bir farkla:

İki ayet arasında, iki ayetlik bir mesafede, zaman değişiyor.

Kırk ikinci ayette vaat sürüyordu; kırk dördüncü ayette sürmüştü. Yani sûre, iki cümle arasında okuyucuyu vaadin gerçekleştiği tarafa geçiriyor.

Ve işaret zamiri de değişiyor: önce "onların günü", sonra "işte o gün." Uzak işaret, olayı gözle görülür hale getiriyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki ayetin kipleri doğrulanabilir verilerdir.

Sûre bir soruyla açılmıştı: "Ne zaman?"

Ve son cümle şudur: "İşte o gün."

Soru ile cevap, sûrenin iki ucunda duruyor. Ve cevap, arada geçen kırk üç ayetin tamamı: azabın kaynağı, ölçünün farkı, sahnenin kendisi, teşhis, liste, ve son sahne.

Yani sûre soruyu tarih vererek değil, soruyu soranın o günü nasıl karşılayacağını göstererek cevaplıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Sûrenin açılış ve kapanış cümleleri metindedir.