Meâric 40-41. ayetler

Fe-lâ uksimü bi-rabbi'l-meşârikı ve'l-meğārib innâ le-kādirûn · Alâ en nübeddile hayran minhüm ve mâ nahnü bi-mesbûkîn "Hayır! Doğuların ve batıların Rabbine yemin ederim ki, biz onların yerine daha hayırlılarını getirmeye elbette gücü yetenleriz — ve önümüze geçilemez."

Bu kalıp Beled 90/1 bölümünde dört görüş halinde tablolandı ve Hâkka 69/38 bölümünde de ele alındı. Tekrarlamıyorum.

Ve Hâkka bölümünde iki sûre karşılaştırılmıştı:

İki komşu sûre, aynı kalıpla iki farklı şeyi savunuyor: biri sözün doğruluğunu, öteki gücün yeterliliğini.

Ve iki yeminin konusu da işlevine uygun:

• Hâkka, bir sözün kaynağını savunuyor ve yemini görünen/görünmeyen ayrımına yapıyor — çünkü bir sözün kaynağı görünmez.
• Meâric, bir gücün kapsamını savunuyor ve yemini doğular ve batılara yapıyor — çünkü güç, kapsamla ölçülür.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki yeminin konuları metindedir.

Ve burada dikkat çekici bir dil verisi var.

Kur'an bu iki kelimeyi üç farklı sayıda kullanıyor:

İkisinin birden çoğul geldiği yer bu ayettir.

Klasik müfessirlerin bu üçlü hakkındaki izahı şudur ve gözleme dayanır:

• Tekil: yön olarak doğu ve batı; iki temel istikamet.
• İkil: güneşin yaz ve kış aylarındaki iki uç doğuş ve batış noktası. Bu, gözle görülebilir bir olgudur: güneş yılın farklı zamanlarında ufkun farklı noktalarından doğar ve batar.
• Çoğul: yılın her günü doğuş noktası biraz değişir; dolayısıyla doğuş noktaları sayıca çoktur.

Bu izah, çölde yaşayan ve ufku bir takvim gibi okuyan bir topluluk için sıradan bir gözlemdir. Yön bulmak ve mevsim hesaplamak için güneşin doğuş noktasının yıl boyunca kaydığını bilmek gerekir; ve bu bilgi o toplumda vardı.

Bir kayıt: bunu bir fennî mucize iddiası olarak sunmuyorum. STYLE'da kayıtlı ilke gereği bu tür bağlar ancak gerçekten varsa ve zorlama olmadan kuruluyorsa kurulur. Burada anlatılan şey modern bir keşif değil; çıplak gözle görülebilen, o dönemde de bilinen bir olgudur. Kaydettiğim tek şey, Kur'an'ın tekil, ikil ve çoğul biçimleri ayrı ayrı kullanmış olmasıdır — ve bu, doğrulanabilir bir metin verisidir.

Ve yeminin işlevi: "doğuların ve batılarının Rabbi" unvanı, düzenli tekrar bildiriyor. Güneş her gün doğuyor, her gün batıyor, ve her gün noktası biraz değişiyor.

Yani yemin edilen şey, her gün yenilenen ve şaşmayan bir düzendir. Ve yeminin cevabı bir değiştirme gücüdür.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Yemin ile cevabı arasındaki uyum bir okumadır.

Kök: ب-د-ل. Bedele — değiştirmek, yerine başkasını koymak. بَدَّلَ (tef'îl) — bir şeyi başka bir şeyle değiştirmek. Bedel, tebdîl, istibdâl aynı kökten.

Ve bu tehdit Kur'an'da birkaç yerde geçer:

• "Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar." (Muhammed 47/38)
• "Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah öyle bir kavim getirecektir ki…" (Mâide 5/54)
• "Dilerse sizi giderir ve yerinize başkalarını getirir." (Nisâ 4/133; İbrâhîm 14/19-20; Fâtır 35/16-17)

Ortak fikir şudur: çağrı, muhataba bağlı değildir. Muhatap değişebilir; çağrı devam eder.

Ve bu, sûrenin beşinci ayetiyle bağlanıyor. Orada "sabret" denmişti. Sabır, sonucun kişinin elinde olmadığını kabul etmeyi gerektirir. Kırkıncı ayet o kabulün dayanağını veriyor: sonuç zaten sizin elinizde değil; ve gerekirse başkaları getirilir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki ayetin bağı bir okumadır.

خَيْرًا مِّنْهُمْ — "onlardan daha hayırlısını". Ve dikkat: ayet "başkalarını" demiyor, "daha hayırlısını" diyor. Yani değişim bir yer değiştirme değil, bir iyileşme.

Kök: س-ب-ق. Sebeka — geçmek, öne geçmek, geride bırakmak. Sâbık (önde giden), sibâk (yarış), müsâbaka aynı kökten.

مَسْبُوق ism-i mef'ûldür: geçilen, önüne geçilen, yarışta geride kalan.

Mâ nahnü bi-mesbûkîn — "biz önüne geçilenler değiliz." Ve bâ zâidedir; pekiştirme bildirir. Tekvîr 81/22 bölümünde mâ … bi- yapısı için aynı not düşülmüştü: "değildir" değil, "asla değildir."

İfadenin anlamı üzerinde iki okuyuş vardır:

Kur'an'ın kendi kullanımı birinci okuyuşu destekliyor: "Kötülük işleyenler bizden kaçıp kurtulacaklarını mı sandılar?" (Ankebût 29/4 — en yesbikūnâ).

İkisi de kaynaklarda geçer ve aynı yere çıkıyor. Tercih dayatmıyorum.

Ve kelime, yarış alanından geliyor. Bir yarışta "geçilmek", geride kalmaktır. Ayet bu görüntüyü alıp reddediyor.

Ve bu, sûrenin birinci ayetiyle bağlanıyor: adam azabın gecikmesini delil sayıyordu. Kırk birinci ayet cevabı veriyor: gecikme, geride kalmak değildir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.