A'râf 16-17. ayetler

Kāle fe-bimâ ağveytenî le-ak'udenne lehüm sırâteke'l-müstakīm · Sümme le-âtiyennehüm min beyni eydîhim ve min halfihim ve an eymânihim ve an şemâilihim, ve lâ tecidü ekserahüm şâkirîn

"Dedi ki: 'Beni azdırmana karşılık, andolsun senin dosdoğru yolunun üzerinde onlar için oturacağım. · Sonra onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım. Ve sen onların çoğunu şükreden kimseler bulmayacaksın.'"

Bu cümle A'râf'a özgüdür ve dizinde ilk kez burada işleniyor.

غ-و-ي kökü: doğru yoldan sapmak, azmak, hedefi şaşırmak. Dilciler ğayy'ı rüşdün (doğruluk) karşıtı olarak tanımlar. Kök Tâhâ 20/121'de (ve asâ Âdemü rabbehû fe-ğavâ) işlendi; oraya dayanıyorum.

Ve bu sûrede kökün dört geçişi vardır:

Dört geçiş; ilki 16. ayette, sonuncusu 202. ayette. Sûre, kökü hem başında hem sonunda kullanıyor.

Fe-bimâ ağveytenî terkibindeki bâ üzerinde iki okuma nakledilir ve ikisi de anlamı değiştirir:

İkinci okumanın dayanağı, cevabın le-ak'udenne biçiminde lâm + nûn-i te'kîd ile gelmesidir; bu, Arapçada yemin cevabının kalıbıdır. İki okuma da klasik dilcilerce dile getirilmiştir; tercih dayatmıyorum.

Ve Bakara 2/37 bahsinde kaydedilen karşılaştırma burada tamamlanıyor: orada Âdem'in duası (rabbenâ zalemnâ enfüsenâ) ile İblîs'in cümlesi karşılaştırılmış ve "İblîs de konuştu ama gerekçelendirdi ve suçu Allah'a yükledi (A'râf 7/16)" diye kaydedilmişti. Oraya dayanıyorum.

Buraya ait olan şudur ve bir gözlem olarak veriyorum: İblîs'in ilk cümlesi (12) kendi üstünlüğünü ileri sürüyordu; ikinci cümlesi (16) kendi sorumluluğunu devrediyor. İki cümle arasında bir tutarsızlık vardır ve metin bunu düzeltmeden bırakıyor: üstünlük kendine ait, azma başkasına.

ق-ع-د kökü: oturmak. Fiilin burada seçilmesi kaydedilmelidir: "saldıracağım" ya da "engelleyeceğim" değil, "oturacağım".

Dizim nüktesi: le-ak'udenne lehüm sırâteke'l-müstakīm — sırât mansûb geliyor, yani zarf konumunda: "yolun üzerinde/yol boyunca". Arapçada bir mekân ismi fî olmadan mansûb gelirse "o mekânda, o mekân boyunca" anlamı verir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı fiilin ve konumun seçimidir: oturmak, bekleyen ve yolu kesen bir eylemdir; hareket eden değil, konumlanan bir eylemdir. Ve seçilen yer, sapkın bir yol değil — sırâteke'l-müstakīm, "senin dosdoğru yolun".

Ve bu, aynı sûrenin 86. ayetiyle örtüşüyor: Şuayb kavmine ve lâ tak'udû bi-külli sırâtın tûıdûne ve tesuddûne an sebîlillâh diyor — birebir aynı fiil, birebir aynı iş.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum ve tablo metinden doğrulanabilirdir: sûre, on altıncı ayette söylenen tehdidin insan eliyle uygulanmış hâlini seksen altıncı ayette gösteriyor. İki ayet arasında yetmiş ayet var; ama fiil ve nesne aynı.

Bu, A'râf'ın en ayırt edici cümlesidir ve dizinde ilk kez burada tam olarak işleniyor.

Üç şey kaydedilmelidir.

Bir — edat değişiyor. İlk iki yönde min, son iki yönde an geliyor. Arapçada min "içinden/tarafından" başlangıç noktası bildirir; an "üzerinden, yanından" uzaklaşma ve yan taraf bildirir. Bu bir dizim verisidir. Dilciler bu farkı kaydetmiş ve çeşitli izahlar vermiştir; hiçbirini kesin olarak nakledecek durumda değilim, bu yüzden yalnız veriyi kaydediyorum.

İki — beyne yedeyh / halfeh ikilisi dizinde daha önce işlendi. Fussilet 41/25'te bu ikili karînlerin süslemesinin kapsamı, 41/42'de kitabın korunmasının kapsamı olarak geçiyordu ve orada kaydedilmişti: "Arapçada bu ikili, bir şeyin bütün yönlerini kapsamak için kullanılır." Oraya dayanıyorum.

Ve A'râf'ın farkı burada görünüyor:

İki yerde "bütün yönler" için iki yön yetiyor; A'râf dördü sayıyor.

Üç — ve şu kaydedilmelidir: yukarı ve aşağı sayılmıyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum. Metin dört yön sayıyor ve altı yönü tamamlamıyor: fevk (üst) ve taht (alt) cümlede yok. Ve bu bir eksiklik iddiası değil, metnin verisidir.

Klasik tefsirlerde bu boşluğa dair izahlar nakledilir — yaygın olarak "üstün, rahmetin geldiği yön olduğu için sayılmadığı" söylenir. Bu nakledilen bir görüştür; kesin bir tercih yapmıyorum ve bunu bir delil olarak kullanmıyorum. Kaydettiğim yalnız şudur: metin dört yön sayar, altı saymaz.

Ve iki ayet yan yana konabilir; bu, doğrulanabilir bir örtüşmedir:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve bağlayıcı değildir; dayanağı üç ayetin karşılaştırmasıdır: Kur'an, üst ve alt yönlerini başka bağlamlarda kullanıyor — orada fâil Allah'tır. A'râf 7/17'de fâil İblîs'tir ve saydığı yönler insanın yatay çevresidir. Bu bir izahtır, bir hüküm değil.

Cümlenin son parçası kaydedilmelidir ve sûre içinde doğrulanabilir bir bağ kuruyor.

Onuncu ayet kalîlen mâ teşkürûn ile bitmişti. On yedinci ayet ve lâ tecidü ekserahüm şâkirîn ile bitiyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: iki ayet arasında yedi ayet var ve ikisi de aynı kökle (ش-ك-ر) bitiyor. Biri bir tespit, öteki bir öngörü. Ve metin İblîs'in öngörüsünü düzeltmiyor — Sâd 38/82-85 bahsinde de kaydedildiği gibi (Sâd), hüküm İblîs'in kim olduğuna değil, kimin ona uyduğuna bağlanıyor. Oraya dayanıyorum.

Ve kelimenin seçimi kaydedilmeye değer: İblîs "inanmayacaklar" demiyor, "şükretmeyecekler" diyor. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı kelimenin kendisidir: şükr, verilenin farkına varmaktır. Onuncu ayet neyin verildiğini saymıştı (yeryüzü, geçim kaynakları); on yedinci ayet o verilenin fark edilmeyeceğini söylüyor.