Nisâ 92-93. ayetler

Ve mâ kâne li-mü'minin en yaktüle mü'minen illâ hataâ, ve men katele mü'minen hataen fe-tahrîru rakabetin mü'minetin ve diyetün müsellemetün ilâ ehlihî illâ en yassaddekū … fe-men lem yecid fe-sıyâmü şehreyni mütetâbiayni tevbeten minallâh · Ve men yaktül mü'minen müteammiden fe-cezâühû cehennemü hâliden fîhâ ve ğadıballâhu aleyhi ve leanehû ve eadde lehû azâben azîmâ

"Bir mü'minin bir mü'mini öldürmesi olacak şey değildir — yanlışlıkla olması dışında. Kim bir mü'mini yanlışlıkla öldürürse, mü'min bir köle azat etmesi ve ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir; ailesi bağışlarsa başka… Bulamayan kimse, Allah'tan bir tevbe olmak üzere iki ay peş peşe oruç tutar. Kim bir mü'mini kasten öldürürse, cezası içinde sürekli kalacağı cehennemdir; Allah ona gazap etmiş, onu lânetlemiş ve büyük bir azap hazırlamıştır."

Bu iki ayetten klasik fıkhın en geniş bahislerinden biri doğmuştur: kısas, diyet, kefâret, kasıt türleri ve bunların şartları. Bu bölümde o bahse girilmiyor ve hiçbir fıkhî hüküm verilmiyor.

Yapılan şey, ayetin kendi lafzının koyduğu kademeleri tabloya koymaktır.

Doksan ikinci ayet, tek bir fiili (yanlışlıkla öldürme) beş ayrı duruma göre ayırıyor. Tablo, ayetin lafzını verir; bir hüküm kurmaz.

Tablodan çıkan ve tartışmasız olan iki şey vardır:

Bir. Ayet, tek bir fiil için beş ayrı durum sayıyor. Bu, sayılabilir bir olgudur.

İki. Sayılan karşılıkların hepsi ayetin kendi lafzındadır ve tabloya lafız dışında hiçbir şey eklenmemiştir.

Diye — kök و-د-ي: bir malı ödemek, karşılığını vermek.

Tahrîr — kök ح-ر-ر: serbest bırakmak, hür kılmak. Hurr — hür.

Ve iki karşılığın yönü kaydedilmelidir:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki karşılığın muhataplarıdır: ayet, telâfiyi yalnızca zarar gören tarafla sınırlamıyor; bir kişinin hürriyetini de karşılığın parçası yapıyor.

Ve kelimenin sûredeki yeri kaydedilmelidir: rakabe (köle) bu sûrede yirmi beşinci ve otuz altıncı ayetlerde de anılmıştı. Üç geçişte de aynı yön var: nikâh, iyilik listesi ve azat etme.

ص-د-ق kökünden tasadduk: bağışta bulunmak. Ve kelimenin seçimi kaydedilmelidir: ayet "vazgeçerlerse" demiyor, "sadaka olarak bağışlarlarsa" diyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: hakkından vazgeçmek, ayette bir verme fiiliyle adlandırılıyor.

Ayet, oruç seçeneğini bir kelimeyle niteliyor: tevbeten minallâh.

Ve min edatının yönü kaydedilmelidir: tevbe, Allah'tan. ت-و-ب kökü: dönmek. Kök Bakara 2/37'de ve bu sûrenin on yedinci-on sekizinci ayetlerinde işlendi. Oraya dayanıyorum.

Ayet dört şey sayıyor ve sayım kaydedilmelidir:

Dört kalem, tek ayette. Bu, sayılabilir bir olgudur ve Kur'an'da bu yoğunlukta bir sıralama azdır.

Ve hâliden fîhâ ifadesi üzerinde klasik literatürde ihtilaf vardır. Tabloya koyuyorum; tercih dayatmıyorum, kelâmî tartışmaya girmiyorum ve hiçbiri bağlayıcı değildir.

Dört okuma da nakledilir. Hiçbirini tercih etmiyorum.

Ve metin verisi olarak kaydedilmesi gereken şudur: aynı sûre, kırk sekizinci ve yüz on altıncı ayetlerde şirk dışındaki her şeyin bağışlanabileceğini söylüyor. Bu iki veri metinde yan yana durmaktadır ve bu tefsir ikisini de kaydeder.

Doksan ikinci ayetin yaptığı iş, tek bir fiili tek bir karşılığa bağlamamaktır. Ayet, aynı sonucu doğuran bir fiil için failin durumunu, mağdurun bağlı olduğu topluluğu ve failin imkânını ayrı ayrı hesaba katıyor. Bu, ayetin lafzında görülen bir yapıdır.