Nisâ 135. ayet

Yâ eyyühe'llezîne âmenû kûnû kavvâmîne bi'l-kıstı şühedâe lillâhi ve lev alâ enfüsiküm evi'l-vâlideyni ve'l-akrabîn, in yekün ğaniyyen ev fakīran fallâhu evlâ bihimâ, fe-lâ tettebiu'l-hevâ en ta'dilû, ve in telvû ev tu'ridû fe-innallâhe kâne bimâ ta'melûne habîrâ

"Ey iman edenler! Adaleti ayakta tutanlar, Allah için şahitlik edenler olun — kendi aleyhinize, ana babanızın ya da yakınlarınızın aleyhine olsa bile. İster zengin ister yoksul olsun: Allah ikisine de daha yakındır. Öyleyse adaletten sapmak üzere hevâya uymayın. Eğer dilinizi eğer büker ya da yüz çevirirseniz, Allah yaptıklarınızdan haberdardır."

Bu ayet, sûrenin on üçüncü bloğunu açıyor ve sûrenin adalet bahsinin en keskin cümlesidir.

Kavvâm kelimesi ve فَعَّال kalıbı otuz dört-otuz beşinci ayetler bahsinde tablolanmıştı ve Mâide 5/8'e dayanılmıştı. Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

Oradaki kayıt buraya taşınmalıdır:

"Yani kavvâm, 'bir kez adaletli davranan' değil, adaleti ayakta tutmayı iş edinen kişidir. Emir bir davranış değil, bir karakter istiyor. Ve fiilin kûnû (olun) ile gelmesi de bunu destekler: 'yapın' değil, 'olun'."

ق-س-ط kökü Hucurât 49/9'da ayrıntılı işlendi ve Mâide 5/8'de özetlendi. Oradaki kayıtlar:

"Asıl anlamı pay, hisse; ve buradan payı hakkıyla vermek. Kıst — hisse; muksit — payı doğru veren. Kökün ilginç tarafı: if'âl babına girdiğinde (aksata) adaletli olmayı, yalın hâlinde (kasata) zulmetmeyi bildirir — ezdâd örneklerindendir."

"adl terazi resmidir, bütüne bakar; kıst pay resmidir, tarafa bakar."

Oralara dayanıyorum.

Ve kıst kelimesinin bu sûredeki geçişleri kaydedilmelidir:

Üç ayette aynı kök ve ilk ikisi yetimler hakkındadır. Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir örgüdür ve kendi okumam olarak kaydediyorum: sûre, adalet kelimesini önce en korunmasız kesim için kullanıyor, sonra genelleştiriyor.

Kur'an'da bu emrin çok benzer bir başka hâli vardır ve iki cümle yan yana konduğunda bir yer değişimi görülür. Bu karşılaştırma Mâide 5/8'de yapılmıştı ve buraya taşıyorum.

İki terkip yer değiştirmiş: bi'l-kıst ile lillâh birbirinin yerine geçmiş. Bu, sayılabilir bir olgudur.

Mâide 5/8'de bu fark üzerine iki izah tablolanmıştı ve buraya aynen taşıyorum:

Orada olduğu gibi burada da tercih dayatmıyorum. Ve orada düşülen kayıt burada da geçerlidir: ikinci izahın metin açısından daha güvenli olduğu, kendi okumam olarak eklenmişti; dayanağı iki ayette de aynı dört öğenin bulunmasıdır.

Ve iki ayetin devamları da karşılaştırılmalıdır, çünkü izahların dayanağı oradadır:

Ve kapanışların neredeyse aynı olduğu kaydedilmelidir: iki ayet de خ-ب-ر kökünden bir sıfatla bitiyor. Mâide 5/8'de bu kök için kaydedilmişti: "خ-ب-ر kökü bir şeyin içini, gizli tarafını bilmeyi bildirir; habîr, dışını değil içini bilendir." Oraya dayanıyorum.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı yukarıdaki tablodur: iki ayet, adaletin bozulduğu iki zıt yönü kapatıyor ve ikisi de aynı sıfatla bitiyor — çünkü ikisinde de bozulma içeride olup biter.

Ayet üç kalem sayıyor ve sıra kaydedilmelidir:

Ve sıra, otuz altıncı ayetteki listenin tersidir. Orada liste anne babadan başlayıp dışa doğru genişliyordu; burada kendinden başlayıp dışa doğru genişliyor — ama bu kez aleyhte.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki listenin karşılaştırılmasıdır: sûre, aynı yakınlık halkalarını iki kez sayıyor — bir kez iyiliğin adresi, bir kez adaletin sınanacağı yer olarak.

Ve el-erhâm kelimesi hatırlanmalıdır: sûrenin birinci ayeti akrabalık bağını takvânın yanına koymuştu. Yüz otuz beşinci ayet, o bağın adaletin önüne geçemeyeceğini söylüyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki ayetin ortak kelimesidir (el-akrabîn / el-erhâm): sûre bağı hem koruyor hem sınırlıyor — korunması istenen bağ, şahitlikte kayırma sebebi değildir.

Ayet, ikinci bir sapma sebebini de kapatıyor: tarafların maddî durumu.

Ve cümlenin biçimi kaydedilmelidir: iki ihtimal de sayılıyor — ğaniyyen ev fakīrâ.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: ayet yalnızca zengine yaranmayı değil, yoksula acıyarak eğilmeyi de kapsam içine alıyor. İki yön de tek cümlede.

Ve gerekçe kaydedilmelidir: fallâhu evlâ bihimâ — "Allah ikisine de daha yakındır". Yani ne zenginin gücü ne yoksulun hâli, hükmü belirleyecek bir bilgi sayılıyor.

Cümle şudur: fe-lâ tettebiu'l-hevâ en ta'dilû.

Bu terkip üzerinde klasik tefsirlerde iki okuma nakledilir:

İki okuma da nakledilir; tercih dayatmıyorum. Ve iki okumanın da vardığı yer aynıdır: hevâya uymak, adaleti bozar.

Hevâ — kök ه-و-ي: düşmek, aşağı inmek; ve buradan meyletmek, istemek. Kelimenin kökünde bir aşağı doğru gitme vardır ve bu, kelime seçimi olarak kaydedilmeye değer.

Ayet, adaletin bozulmasının iki yolunu sayıyor ve ikisi de fiildir:

ل-و-ي kökü bu sûrede ikinci kez geçiyor: kırk altıncı ayette leyyen bi-elsinetihim vardı ve orada işlendi. Oraya dayanıyorum.

ع-ر-ض kökü de sûrede birkaç kez geçiyor (16, 63, 81, 94, 128). Yüz yirmi sekizinci ayette i'râd, ilişkiden yüz çevirmeyi bildiriyordu.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki fiilin yan yana durmasıdır: ayet, şahitliğin bozulmasını iki ayrı biçimde tarif ediyor — yanlış söylemek ve hiç söylememek. İkincisi, birincisi kadar açıkça sayılmıştır.

Bir. Ayet, adaleti bozan üç sebebi sayıyor ve üçü de taraflılık üretiyor: yakınlık, maddî durum ve hevâ. Ve üçünün de karşısına aynı şey konuyor: şühedâe lillâh.

İki. Ve lev alâ enfüsiküm kaydı, listenin ilk sırasındadır. Ayet, kayırmanın en yakın ihtimalinden başlıyor.

Üç. Susmanın da bir bozulma biçimi olarak sayılması (ev tu'ridû), şahitliği bir yükümlülük olarak kuruyor. Bakara 2/283'te de aynı alan işlenmişti (ve lâ tektümü'ş-şehâde). Oraya dayanıyorum.