Alak 14. ayet

E-lem ya'lem bi-enna'llâhe yerâ "Bilmiyor mu ki Allah görüyor?"

Üç ere'eyte sorusunun cevabı burada. Ve cevabın ne olduğuna dikkat etmek gerekiyor.

Cevap şunlar olabilirdi:

• "Böyle yapan cezalandırılır."
• "O, cehennemliktir."
• "Yaptığı büyük bir zulümdür."

Ayet bunların hiçbirini demiyor. Dediği şey: Allah görüyor.

Yani tehdit değil, bir bilgi hatırlatması yapılıyor. Suçlama, adamın kötülüğü üzerinden değil, cehaleti üzerinden kuruluyor: bilmiyor mu?

Bu tercih, sûrenin ilk yarısıyla doğrudan bağlantılıdır ve sûrenin en sıkı iç bağlarından biri budur.

Fiil ع ل م kökünden. Bu kök sûrede daha önce iki kez geçmişti:

• 4. ayet: alleme bi'l-kalem — kalemle öğretti
• 5. ayet: alleme'l-insâne mâ lem ya'lem — insana bilmediğini öğretti

Ve şimdi 14. ayet: e-lem ya'lem — bilmiyor mu?

Beşinci ayetteki kalıba dikkat edin: mâ lem ya'lem. On dördüncü ayetteki: e-lem ya'lem. Neredeyse aynı ifade.

Sûre şunu söylüyor: kendisine bilmediği öğretilen varlık, en temel şeyi bilmiyor. Ona okuma öğretildi, yazı öğretildi, bilmediği şeyler öğretildi — ve bütün bunları alan adam, gözetlendiğini bilmiyor. Ya da biliyor ama davranışı bilmiyormuş gibi.

Bu bağ, metnin kendi lafzında duruyor; bir yoruma dayanmıyor. Sûrenin iki yarısı arasındaki en sağlam köprü budur.

Sorunun biçimi. E-lem ya'lem bir inkârî istifhamdır: soru biçiminde ama cevap beklemez; azarlama ve şaşırma bildirir. Türkçedeki "bilmiyor mu ki?" tam karşılığıdır — soru sorulmuyor, hayret ediliyor.

Ya'lem fiili nesnesini burada bâ ile alıyor: ya'lem bi-enna'llâhe yerâ. Arapçada alime bi- yapısı, bilginin nesneye temas etmesi anlamını taşır — bâ'nın yapışma (ilsâk) anlamı. Bu harf üzerinde Fâtiha'da ve Mâûn'da durmuştuk.

Yani cümlenin kastettiği, kuru bir malumat değil: bilginin gerçekten kavranması, ona temas edilmesi.

"Allah" ismi sûrede yalnızca burada geçiyor. On dokuz ayetlik bir sûrede, ilahî isim olarak üç kez Rab geçer (rabbike, rabbüke, rabbike…) ve bir kez Allah.

Ve o bir kez, tam olarak buradadır: azgının gözetlendiğinin söylendiği yerde.

Bu, sûrenin isim seçimi konusunda ne kadar dikkatli olduğunu gösteriyor. Rab, ilişki ve terbiye bildiriyordu; hitabın muhatabı olan tarafa söyleniyordu. Allah ise mutlak ismi; ilişki kurmayı reddeden birine, ilişkiden bağımsız olarak var olanı hatırlatıyor.

Kendini yeterli gören adama "senin Rabbin" demek bir anlam ifade etmez — o zaten bir Rabbi olduğunu kabul etmiyor. Bu yüzden ona söylenen isim, kendisiyle ilişkisinden bağımsız olan isimdir.

Kök: ر أ ي. Sûrenin baştan beri örülen kökü, son ve en yüksek düzeyde burada.

Nesnesi söylenmemiş. Ayet "Allah onu görüyor" demiyor; sadece "Allah görüyor" diyor. Nesnesizlik burada kapsamı sınırsızlaştırıyor: onu da, yaptığını da, düşündüğünü de, herkesi de, her şeyi de.

Fiil muzâri: sürekli ve kesintisiz. Bir defalık bir bakış değil, aralıksız bir görme.

Sûrenin görme zinciri tamamlanıyor:

Adamın bütün sorunu birinci satırdadır: kendine baktı ve yanlış gördü. Sûre önce muhataba doğru bakmayı öğretiyor, sonra da her ikisinin üstünde duran bakışı hatırlatıyor.

Ayet, davranışın düzelticisi olarak cezayı değil, görülüyor olmayı gösteriyor. Bu, üzerinde durulmaya değer bir ayrım.

Ceza dışsaldır ve hesaplanabilir: yakalanma ihtimali, cezanın ağırlığı, kaçış yolları. İnsan bu hesabı yapar ve çoğu zaman lehine çıkarır. Görülüyor olmak ise hesaplanamaz; kaçacak yer bırakmaz.

Mâûn sûresinde şunu söylemiştik: yetim, hesaba inanıp inanmadığınızın canlı sınav kâğıdıdır, çünkü ona yapılanın hiçbir dünyevî maliyeti yoktur. Buradaki ayet aynı mekanizmanın diğer yarısıdır: maliyet yoksa, insanı tutan tek şey görüldüğüne dair inançtır.

Bugünün diliyle bir gözlem: modern hayat gözetlemeyi bolca üretti — kameralar, kayıtlar, izler. Ama bu gözetlemenin ürettiği şey ahlak değil, ahlakın taklididir: insanlar kameranın gördüğü yerde düzgün, görmediği yerde serbest davranır. Ayetin söylediği görülme bundan farklıdır, çünkü kör noktası yoktur; ve kör noktası olmayan bir gözetleme, dışarıdan denetim olmaktan çıkıp içeriden bir ölçüye dönüşür.