Alak 13. ayet

Ere'eyte in kezzebe ve tevellâ "Söylesene — ya o (engelleyen) yalanlamış ve yüz çevirmişse?"

Bu ayetin öznesi kimdir? İki ihtimal var ve klasik tefsirlerde ikisi de zikredilir:

Birinci okuyuş açık ara daha güçlüdür ve çoğunluğun tercihidir. Gerekçesi hem bağlam hem de cümlenin kendisi: 11-12. ayetler engellenen kulun iyi hâlini varsayıyordu; 13. ayet ise bunun karşısına engelleyenin hâlini koyuyor. Zıtlık böyle tamamlanıyor.

O halde üç ere'eyte şöyle bir tablo kuruyor:

Üç soru, iki kişiyi karşılıklı yerleştiriyor. Ve zincirin cevabı 14. ayette gelecek — ama beklenen cevap değil.

Kökün tahlili Mâûn sûresinin ilk ayetinde yapıldı: ك ذ ب, tef'îl babında "başkasının doğru sözüne yalan demek"; içten inanmamaktan (küfür) farkı, tavrın dışa vurulmasıdır. Oraya dayanıyorum.

Burada fiil mâzî (geçmiş zaman) geliyor, Mâûn'daki gibi muzâri değil. In kezzebe — "eğer yalanladıysa". Şart cümlesi mâzî ister; bu, gramerin gereğidir, ayrı bir anlam yüklemek gerekmez.

Kök: و ل ي. Bu kök Arapçanın en ilginç köklerinden biridir çünkü zıt anlamlar taşır.

Kökün merkezî anlamı yakınlık, bitişiklik, ardışıklıktır: velî (dost, yakın, koruyucu), velâyet (yakınlık ve yetki), tevellî.

Ama tefa''ul babında (tevellâ) fiil iki yöne birden gidebilir:

• تولّى + مفعول (nesneyle): "üstlendi, sahiplendi, dost edindi."
• تولّى + عن ya da mutlak: "sırtını döndü, yüz çevirdi, uzaklaştı."

Buradaki kullanım ikincisidir. Aynı kökün hem "yakınlaşmak" hem "uzaklaşmak" anlamı taşıması bir çelişki değil: kök aslında yönelmeyi bildirir, ve yönelmenin iki tarafı vardır — birine dönmek, aynı anda başkasına sırt çevirmektir. Fiil, sırtı gösterme hareketini tarif ediyor.

Bu, sûrenin bütünüyle uyumlu bir görüntü. Sûre secdeyle bitecek — bedeni yere getirmekle. Tevellâ ise bedeni ters yöne çevirmektir. İki beden hareketi, iki tavrın karşılığı.

Kezzebe önce, tevellâ sonra. Yani önce yalanlama, sonra yüz çevirme.

Sıralama mantıkîdir: önce içeride hüküm verilir, sonra dışarıda mesafe alınır. Yalanlama bir kanaat, yüz çevirme bir davranıştır. Kur'an bu ikiliyi başka yerlerde de birlikte kullanır (Kıyâme 75/32: ve lâkin kezzebe ve tevellâ).

Ve bu, bir önceki ayetteki tabloyla tam bir simetri kuruyor:

İkişer sıfat, birebir karşılıklı. Biri hidayette, diğeri yalanlamada; biri emrediyor, diğeri sırtını dönüyor. Ve namaz kılanı engelleme yetkisini kendinde bulan taraf, ikincisidir.