Şems 4. ayet

Ve'l-leyli izâ yağşâhâ "Ve onu örttüğünde geceye."

Kök: ğ-ş-y. Somut anlamı bir şeyin üstünü kaplamak, sarmak, üzerine gelip bürümek.

Türevleri kökün elle tutulur yanını gösteriyor:

• غِشَاوَة (ğışâve) — göz üzerindeki perde. Bakara 2/7'de geçer: "gözlerinin üzerinde bir perde vardır."
• غَاشِيَة (ğâşiye) — kaplayan, bürüyen. Bir sûrenin adı: "Sana o kaplayanın haberi geldi mi?" (Ğâşiye 88/1). Ayrıca "yüzlerini ateş kaplar" (İbrâhîm 14/50).
• تَغْشِيَة — bir şeyin üstünü bir kılıfla kaplamak.

Kur'an aynı fiili gece için başka yerlerde de kullanır: "Geceyi gündüzün üstüne örter" (A'râf 7/54; Ra'd 13/3'te benzer). Yani gece Kur'an'da bir "yokluk" değil, aktif olarak gelip üstüne çöken bir şeydir. Işığın çekilmesi değil, karanlığın gelmesi olarak tasvir edilir.

Buradaki en ince nokta budur ve gözden kaçar.

Sûrenin ilk üç yemininde fiiller geçmiş zamandır: telâhâ (izledi), cellâhâ (açığa çıkardı). Dördüncüde fiil geniş/şimdiki zamana dönüyor: yağşâhâ (örtüyor).

Bu tesadüf olmayabilir. Arapçada mâzî (geçmiş) tamamlanmışlığı, muzâri (geniş zaman) ise süreklilik ve yenilenmeyi bildirir. Gündüzün açığa çıkarması bitmiş bir iştir; gecenin örtmesi ise sürüp giden, her defasında yeniden olan bir iştir.

Aynı ayrım Leyl sûresinde de korunuyor — ve iki sûrede birden tutarlı olması, tercihin bilinçli olduğunu düşündürüyor:

Dürüst olmak için şunu eklemek gerekiyor: bu ayrım Kur'an'ın her yerinde geçerli bir kural değildir. Duhâ sûresinde gece mâzî ile gelir ("ve'l-leyli izâ secâ", Duhâ 93/2); Tekvîr'de de öyle ("ve'l-leyli izâ as'ase", Tekvîr 81/17). Yani genel bir kaide kurulamaz. Ama Şems ile Leyl'in kendi içlerinde ve birbirleriyle tutarlı olması kayda değer bir olgudur.

Bunun anlamına dair bir okuma önerebilirim — kendi okumam olduğunu belirterek: örtülme, açığa çıkarılmaya göre daha "devam eden" bir şeydir. Aydınlanma bir andır, örtünme bir süreçtir. Sûre on ayet sonra nefsin gömülmesinden söz edecek; ve gömme de ânlık bir iş değil, sürekli bir bastırmadır.

İlk dört yemin bir çift-çift yapı kuruyor:

• Güneş / ay — kaynak ve yansıtan
• Gündüz / gece — açan ve örten

İkinci çift, birinci çiftin yeryüzündeki karşılığıdır. Ve ikinci çift, sûrenin asıl meselesinin dilini önceden veriyor: açığa çıkarma ile örtme. On ayet sonra bu ikilik insanın içine taşınacak — nefsini açığa çıkaran ve nefsini örten. Kozmostaki gündüz-gece döngüsü, ahlâkî tercihin metaforu olarak kuruluyor.

Aradaki fark şu ve sûrenin çekirdeği burada: gökte bu iki hâl sırayla ve zorunlu olarak gelir; insanda ise seçimle. Güneş kendi doğuşunu seçmez, gece kendi gelişini seçmez. İnsan, hangisinin içinde olacağını seçer.