Mutaffifîn 4-5. ayetler

Elâ yezunnü ülâike ennehüm meb'ûsûn • li-yevmin azîm "Onlar, büyük bir gün için diriltileceklerini hiç zannetmiyorlar mı?"

Üç ayet bir ticaret sahnesi kurdu. Dördüncü ayet, o sahneyi bir anda âhirete bağlıyor.

Ve bağlantı bir açıklamayla değil, bir soruyla kuruluyor: elâ yezunnü — "hiç düşünmüyorlar mı?"

Bu, Mâûn sûresinde kurulan mantığın aynısıdır ve orada ayrıntılı olarak ele alındı: bir insanın gerçekten neye inandığı, yaptığının hiçbir dünyevî karşılığı olmadığı anda ortaya çıkar. Mâûn'da yetim örneği seçilmişti; burada ölçüden kırpılan müşteri.

Ortak nokta şudur: kimse görmüyor, kimse hesap sormayacak. Ve tam bu durumda ne yapıldığı, kişinin hesaba dair inancının tek temiz ölçüsüdür.

أَلَا, Arapçada iki parçadan oluşur: soru hemzesi (أ) + olumsuzluk edatı (لا).

İki işlevi vardır:

1. Tenbih (dikkat çekme): cümlenin başında "dikkat!", "iyi bilin ki" anlamı verir. 2. Kınama sorusu (istifhâm-ı tevbîhî): "hiç mi… değil?"

Burada ikisi birden çalışıyor. Cümle hem dikkat çekiyor hem kınıyor.

Ve olumsuzluk + soru birleşimi Arapçada tespit bildirir: "düşünmüyorlar mı?" sorusunun cevabı "düşünüyorlar" değil; soru, düşünmediklerini bildiriyor ve bunu şaşkınlıkla karşılıyor.

Aynı kalıp Âdiyât bölümünde ele alınmıştı: "Bilmiyor mu?" (Âdiyât 100/9) — orada da kınama sorusuydu.

Bu kelime, sûrenin en ince noktalarından biridir.

Kök: ظ-ن-ن. Bakara 2/46'da ele alındı ve orada kaydedilen şey şuydu: kök, bağlama göre hem şüpheli tahmini hem kesin kanaati karşılayabilir; dilde buna zıt anlamlılık denir.

Bakara'daki teknik terimi burada verebiliriz: dilciler bu tür kelimelere الأضداد (ezdâd) derler — bir kelimenin birbirine zıt iki anlamı taşıması. Arapçada başka örnekleri de vardır ve sözlükçüler bu konuda müstakil eserler yazmıştır.

Peki bu ayette hangi anlam?

Birinci görüş bu bağlamda daha güçlü görünüyor ve gerekçesi sûrenin kendi yapısıdır.

Bakara 2/46'da kelimenin kesin bilgi anlamına geldiği söylenmişti ve gerekçe orada açıkça verilmişti: "ayet bunu övgü olarak söylüyor ve şüphe eden biri övülmez." Yani anlamı belirleyen şey, cümlenin övgü mü yergi mi olduğuydu.

Burada cümle bir kınamadır. Ve kınamanın mantığı terstir: övgüde eşik yükseltilir, kınamada eşik indirilir. "Bunu bilmiyor musunuz?" demek, "bunu tahmin bile etmiyor musunuz?" demekten daha hafif bir kınamadır.

Yani ayet şunu söylüyor: bu insanların yaptığı şeyi engellemek için tam bir iman gerekmezdi. Bir ihtimal, bir kuşku, bir "ya öyleyse" yeterdi.

Ve burada sûrenin mimarisi görünüyor.

Sûre, en küçük hileyi anlatarak açıldı: tatfîf — kenardan kırpma. Şimdi, o hileyi önleyebilecek en küçük inanç ölçüsünü soruyor: zan — bir ihtimal.

İki "az" karşı karşıya geliyor:

Ve sûre şunu söylüyor: ikincisi olsaydı, birincisi olmazdı.

Bu, sûrenin en zarif dengesidir ve bunu kendi okumam olarak sunuyorum. Kelimenin ezdâd olması ve buradaki bağlamın kınama olması metnin verisidir; iki "az" arasında kurduğum denklik ise bir yorumdur.

Ülâike, uzak için kullanılan çoğul işaret zamiridir.

Mâûn bölümünde zâlike için kaydedilen iki izah burada da geçerlidir: küçümseme ve uzaklaştırma (tahkîr), ya da görünürlük — "o kadar belli ki uzaktan gösterebilirsin."

Bir üçüncü işlev daha var: zamir, cümleye bir mesafe koyuyor. İlk üç ayet onları yakından tarif etti — ne yaptıklarını tek tek saydı. Dördüncü ayet geri çekilip uzaktan bakıyor: şunlar.

Kök: ب-ع-ث. Göndermek, ayağa kaldırmak, harekete geçirmek. Ba's — diriltme. Bais — gönderen. İnbi'âs — fırlayıp kalkmak (Şems 91/12'de ele alındı: inbease eşkāhâ).

Kelime ism-i mef'ûldür: meb'ûsûn — "diriltilenler, gönderilenler". Yani edilgen: kendileri kalkmıyor, kaldırılıyorlar.

Ve bu kök, önceki sûreye bağlanıyor. İnfitâr 82/4'te bu'sirat fiili geçmişti ve Âdiyât bölümünde kaydedildiği gibi bazı dilciler bu dört harfli kökü bease (diriltmek) + esâra (kabartmak) birleşimi sayar — tartışmalı bir etimoloji olmakla birlikte.

İki sûre yan yana okunduğunda: İnfitâr'da kabirler altüst ediliyor (bu'sirat), Mutaffifîn'de insanlar diriltiliyor (meb'ûsûn).

لِ harfi burada gaye bildiriyor: "o gün için", "o güne yönelik". Yani diriltilmenin bir amacı var; boşuna bir kalkış değil.

يَوْمٍ nekre gelmiştir. İnfitâr bölümünde ve daha önce Mâûn'da kaydedildiği gibi nekrelik burada tefhîm (büyütme) bildirir: "öyle bir gün ki…"

Ve sıfat: عَظِيم. Kök ع-ظ-م. Somut anlamı kemiktir: azm — kemik. Azîm, aslında "iri kemikli, iri yapılı" demektir; buradan "büyük, ulu" anlamına geçmiştir.

Kelimenin kökünde kemiğin bulunması dikkat çekicidir: büyüklük, Arapçada iskele/yapı üzerinden düşünülmüş. Bir şeyin büyüklüğü, onu ayakta tutan çatının büyüklüğüdür.

Dört ve beşinci ayetler, sûrenin en önemli geçişini yapıyor: bir ticaret davranışını, bir inanç meselesine bağlıyorlar.

Bunun nasıl yapıldığına dikkat etmek gerekiyor. Ayet şunları söyleyebilirdi ve hepsi makul olurdu:

• "Bu haksızlıktır."
• "İnsanların hakkını yiyorsunuz."
• "Ticaretin güveni bozulur."

Ayet bunların hiçbirini demiyor. Doğrudan diriltilmeye geçiyor.

Yani sûre, ölçü hilesini bir hukuk meselesi ya da bir toplum düzeni meselesi olarak ele almıyor. Bir inanç meselesi olarak ele alıyor.

Mâûn bölümünde bu yöntem "sûrenin belkemiği" olarak adlandırılmıştı: "itikadı ahlakla desteklemek değil; ahlakı itikadın delili hâline getirmek."

Mutaffifîn aynı işi yapıyor ama ters yönden: Mâûn davranıştan inanca gidiyordu ("dini yalanlayanı gördün mü? İşte odur yetimi iten"), Mutaffifîn inançtan davranışa dönüyor ("bunlar diriltileceklerini düşünmüyor mu?").

İki sûre birlikte, aynı bağın iki yönünü kuruyor. Ve 12. ayette sûre bu bağı açıkça formüle edecek.