Abese 38-42. ayetler

Vücûhün yevmeizin müsfira ۝ Dâhiketün müstebşira ۝ Ve vücûhün yevmeizin aleyhâ ğabera ۝ Terhekuhâ katera ۝ Ülâike hümü'l-keferatü'l-fecera

"O gün birtakım yüzler parlar; güler, müjdelenmiş. Ve o gün birtakım yüzlerin üstünü toz kaplar; onları bir karanlık bürür. İşte onlardır kâfirler, fâcirler."

Bunu görmek, sûrenin bütününü görmektir.

İlk kelime: عَبَسَ — bir yüz ifadesi. Son beş ayet: وُجُوهٌ ... وَوُجُوهٌ — yüzler.

Kırk iki ayet, bir yüzden açılıp yüzlerde kapanıyor. Arada anlatılanların hepsi — metin, yaratılış, sofra, kaçış — iki yüz arasında duruyor.

Ve sûrenin iddiası bu çerçeveyle kuruluyor: bir yüzün bugün ne yaptığı, o gün ne olacağıyla ilgilidir. Sûre bunu hiçbir yerde açıkça söylemiyor; yapıyla söylüyor.

Kök: س-ف-ر. On beşinci ayette sefera olarak geçmişti; kökün bütün ağı orada açıldı, tekrarlamıyorum.

أَسْفَرَ — if'âl babı: açığa çıktı, parladı, ağardı. Esfera's-subhu — sabah ağardı. مُسْفِرَة ism-i fâil: parlayan, açılmış, aydınlanmış.

Yani yüz, sabaha benzetiliyor. Karanlığın çekildiği, örtünün kalktığı, ışığın göründüğü an. Kelimenin somut anlamı bu.

Ve sûrenin iki ucu birleşiyor:

Metin seferanın elinde açığa çıkıyor; onu alanın yüzü müsfire oluyor. Aynı kök, aynı iş, iki katta.

Ve sûrenin adlarından birinin es-Sefere olması bu yüzden yerinde: kök, sûrenin gerçek omurgası.

Kur'an'daki paralel tasvirler:

• "O gün birtakım yüzler ışıl ışıldır (nâdıra), Rablerine bakar" (Kıyâme 75/22-23).
• "Yüzlerinde nimetin parıltısını tanırsın" (Mutaffifîn 83/24).

Üçünde de aynı şey yapılıyor: iç hal, yüzde okunuyor.

ضَاحِكَة — kök ض-ح-ك. Gülmek. Kur'an'ın kurtulanlar için gülmeyi kullandığı yerlerden biri.

Ve dikkat: bu, tebessüm değil. Dahk, sesli gülmedir. Kur'an başka bir yerde bunu bir karşıtlıkla verir: "O gün mü'minler kâfirlere güler" (Mutaffifîn 83/34), ve aynı sûre daha önce kâfirlerin dünyada mü'minlere güldüğünü anlatmıştı (83/29).

مُّسْتَبْشِرَة — kök ب-ش-ر. Ve bu kökün asıl anlamı Bakara 2/25 bölümünde işlenmişti: kökün merkezi beşere, yani yüzün dış derisidir. Müjdeye bu ad, iyi haberin yüz derisinde görünmesi yüzünden verilmiştir; aynı kökten beşer (insan) gelir — derisi görünen varlık.

Şimdi bu bilgiyi buraya koyun.

Ayet, yüzlerden bahsediyor. Ve o yüzler için seçilen kelime, kökü "yüzün derisi" olan kelime. Yani müstebşira burada mecaz değil; kelimenin somut anlamı birebir gerçekleşiyor: müjde, tam olarak göründüğü yerde — deride — anılıyor.

Bu, sûrenin en temiz lafız-mana örtüşmelerinden biri ve Bakara'da kurulan kök tahlili olmadan görünmez.

Kalıp: istif'âl. İstibşâr — müjde almak, müjdeyle sevinmek; ve istif'âl'in "talep" işleviyle: müjde beklemek, umut içinde olmak.

Üç sıfatın sırası. Müsfira (parlak) → dâhika (gülen) → müstebşira (müjdeli). Görünüşten sebebe doğru gidiyor: önce ışık, sonra hareket, sonra nedeni.

Sıra tersine çevrilirse mantık sırası çıkar: müjde alındı → gülündü → yüz açıldı. Ayet mantık sırasını değil, görünüş sırasını veriyor.

Bu, sûrenin baştan beri yaptığı işin aynısı: dışarıdan görüneni önce söylemek. Sûre bir yüz ifadesiyle başlamıştı — o da bir iç halin dışarıya vuran işaretiydi. Mâûn sûresi de aynı yöntemi kullanıyordu: inancın delili olarak el gösteriliyordu. İç hal, dışarıdaki izinden okunuyor.

Ve burada bir gramer asimetrisi var; kaçırılmaması gerekiyor.

Birinci grubun parlaklığı kendilerine aittir: yüz parlaktır, güler, müjdelidir. İkinci grubun karanlığı üstlerine konmuştur: toz üstünde, karanlık onları bürür.

Bu, aynı asimetriyi Beyyine 98/2 bölümünde işlenen edilgen sıfat dizisiyle karşılaştırmaya değer; ama buradaki fark ters yönde çalışıyor. İyilik onların vasfı, kötülük onların üstündeki yük.

Bir okuma imkânı olarak — kendi okumam: aydınlık bir hal, karanlık ise bir birikimdir. Yüz kendiliğinden kararmaz; üstüne bir şeyler biner. Ve sûre, o binen şeyi iki katman halinde tarif ediyor.

غَبَرَة — kök غ-ب-ر. Toz, toprak tozu. Ğubâr — toz. Aynı kökten ğâbir gelir ve ilginç biçimde ezdâddır: hem "geçip giden" hem "geride kalan" anlamına gelir ("geride kalanlardan bir kocakarı dışında", Şuarâ 26/171).

قَتَرَة — kök ق-ت-ر. Kararan duman, is, siyahlık. Katar — kebap dumanı ve kokusu. Ve aynı kökten iktâr gelir: cimrilik, kısma, daraltma. Kur'an'da: "Harcadıklarında ne israf ederler ne de kısarlar" (Furkân 25/67: ve lem yaktürû).

Bu bir arada duruş kayda değer: is/karanlık ile cimrilik/daraltma aynı kökte. Kökün ortak fikri "daralma, kısılma, kararma" olabilir. Bunu bir dil gözlemi olarak kaydediyorum; ayete bir hüküm bağlamıyorum.

İki katman: toz, sonra karanlık. Önce ğabera (toz) — dışarıdan gelen, konan. Sonra katera (is, karanlık) — bürüyen, kaplayan. Alt katman toz, üst katman kararma.

تَرْهَقُ — kök ر-ه-ق. Bürümek, kaplamak, yetişip üstüne çökmek; ve buradan rehak — sıkıntı, baskı, zorlama. Mürâhik — büluğa yaklaşan (yetişen).

Fiil bir yetişme ve çökme hareketi taşıyor: bir şey arkadan gelip üstüne biniyor.

Kur'an tam karşıtını başka bir yerde kuruyor ve iki kelimeyi bir arada kullanıyor:

"İyilik yapanlara daha güzeli ve fazlası vardır. Onların yüzlerini ne bir karanlık (قَتَر) kaplar ne de bir zillet." (Yûnus 10/26)

Aynı kelime (katar), aynı fiil ailesi (yerheku), ters hükümle. Abese'nin son iki ayeti, Yûnus 10/26'nın negatifidir.

Gramer. Ülâike hümü — işaret zamiri + fasıl zamiri + belirli haber. Arapçada bu üçlü hasr (sınırlama) bildirir: "işte tam olarak onlardır". Beyyine 98/6-7'de aynı yapı kullanılmıştı (ülâike hüm şerru'l-beriyye / hayru'l-beriyye).

ٱلْكَفَرَة — kök ك-ف-ر: örtenler. Kâfirûn bölümünde işlendi.

Ve şimdi sûrenin dokusundaki en güzel kapanış:

Bu insanlara örtenler deniyor. Ve iki ayet önce yüzlerinin iki kat örtüldüğü söylendi: toz ve karanlık.

Örtenin yüzü örtülüyor. Fiilin failine dönmesi, sûrenin dokusunda kurulmuş bir simetri — ve bu, Şems bölümünde işlenen "ahlâkî fiilin faile geri dönmesi" fikrinin bir başka örneği.

ٱلْفَجَرَة — kök ف-ج-ر. Ve sûrenin dördüncü "yarma" kökü.

Kökün somut anlamı yarmak, fışkırtmak, açmaktır:

• "Yeri kaynaklar halinde fışkırttık" (Kamer 54/12: ve feccerne'l-arda uyûnâ).
• "Bize yerden bir kaynak fışkırtmadıkça" (İsrâ 17/90).
• الْفَجْر — şafak. Gecenin yarılması.
• الفُجُور — günah; ama hangi tür günah? Sınırı yarıp geçmek, haddin dışına fışkırmak, açıktan işlemek.

Şems 91/8'de fücûr ile takvâ karşı karşıya konmuştu; o bahis orada işlendi.

Ve şimdi sûrenin iki yarma kullanımını yan yana koyun:

Aynı hareket, iki yön. Toprağı yarmak hayat üretir; sınırı yarmak yıkım üretir. Yarılma iyi ya da kötü değil; neyin yarıldığı belirler.

Sûre, sofra tablosunda bir yarma anlatmış ve son kelimesinde başka bir yarmayı adlandırmış oluyor. Bu, metnin kendi dokusunda duran bir bağdır — ve sûrenin son kelimesinin neden bu kelime olduğunu açıklıyor.

Ve kırk ikinci ayet, on altıncı ayetin karşılığıdır:

كِرَامٍ بَرَرَةٍ (şerefli, iyilik ehli) ↔ ٱلْكَفَرَةُ ٱلْفَجَرَةُ (örtenler, sınırı aşanlar).

Aynı vezin, aynı kafiye, tam karşıt muhteva. Metni yukarıda taşıyanlar ile aşağıda örtenler. Sûre, kendi iki ucunu aynı ses kalıbıyla bağlıyor.