Nâziât 27-33. ayetler — Yaratılış tablosu

E-entüm eşeddü halkan emi's-semâ · Benâhâ · Rafea semkehâ fe-sevvâhâ · Ve ağtaşe leylehâ ve ahrace duhâhâ · Ve'l-arda ba'de zâlike dahâhâ · Ahrace minhâ mâehâ ve mer'âhâ · Ve'l-cibâle ersâhâ · Metâan leküm ve li-en'âmiküm

"Yaratılışça siz mi daha zorlusunuz, yoksa gök mü? Onu O bina etti: yüksekliğini yükseltti ve düzenledi; gecesini kararttı, kuşluğunu çıkardı. Yeri de bundan sonra döşedi: ondan suyunu ve otlağını çıkardı; dağları da sabitledi — size ve hayvanlarınıza bir yararlanma olarak."

Kıssa bitti. Ve sûre, yirmi altıncı ayetteki ibret kelimesinden hemen sonra bir soru soruyor.

Ve soru, on ikinci ayetteki itiraza dönüyor. Onlar "çürümüş kemikler haline geldiğimizde mi?" demişlerdi. Yirmi yedinci ayet cevap veriyor: "Yaratılışça siz mi daha zorlusunuz, yoksa gök mü?"

Yani sûre, itiraz ile cevabı arasına on iki ayetlik bir kıssa koymuş. Ve kıssa bittiğinde tartışmaya kaldığı yerden dönüyor.

Bu, Nebe' sûresinin yaptığı şeyle aynı yapıdadır: orada da bir itiraz vardı ve cevap olarak bir yaratılış tablosu kurulmuştu (78/6-16).

İki tablonun karşılaştırılması aşağıda ayrı bir bölümde yapılacak.

Sorunun mantığı: büyük olanı yapabilen, küçük olanı da yapabilir. Mantıkta buna evleviyet (öncelik) delili denir.

أَشَدُّ — Kök: ش-د-د. Ve bu kök Nebe' 78/12'de gök için kullanılmıştı: سَبْعًا شِدَادًا — yedi sağlam.

Orada kaydedilen şuydu: kökün somut anlamı bağlamak, sıkı bağlamaktır; şidâd, gevşemeyen demektir.

Ve şimdi iki komşu sûre yan yana:

İki sûre, gök için aynı iki kökü kullanıyor — ters sırayla ve farklı kipte.

Bu, iki sûre arasındaki en somut kelime bağlarından biridir ve doğrulanabilir bir veridir. Sıranın tersine dönmüş olması ise bir gözlemdir.

خَلْقًا — temyiz olarak mansûb: "yaratılış bakımından".

Kur'an bu delili başka yerde daha açık kurar:

"Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür; fakat insanların çoğu bilmez." (Ğâfir 40/57)

"Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir? Elbette kadirdir." (Yâsîn 36/81)

بَنَىٰهَا ayrı bir cümledir (isti'nâf) ve sorunun cevabı gibi durur: "…yoksa gök mü? — Onu O bina etti."

Nahivcilerin bir kısmı bunu es-semânın sıfatı sayar; bir kısmı bağımsız cümle sayar. İkincisi daha yaygındır.

Ve fiil dizisi burada başlıyor. Yirmi sekizinci ayetten otuz ikinci ayete kadar sekiz fiil var ve hepsinin fâili aynı, hepsi mâzî, hepsi üçüncü tekil:

benâ · rafea · sevvâ · ağtaşe · ahrace · dahâ · ahrace · ersâ

Ve hepsinin nesnesi bir zamirle bitiyor: benâhâ, sevvâhâ, dahâhâ, ersâhâ…

Bu, sûrenin fasılasını da kuruyor: -âhâ. Otuz üçüncü ayet hariç.

سَمْك — Kök: س-م-ك. Bir yapının yüksekliği, tavanının yerden mesafesi.

Dilciler şöyle ayırır: semk yukarıdan aşağıya ölçülen mesafedir; yani bir binanın "boyu".

Bir kayıt. Aynı harflerle سَمَك (balık) kelimesi de yazılır. Dilciler bunları ayrı ele alır ve ben aralarında bir bağ kurmuyorum.

Ve tamlama kayda değer: "yüksekliğini yükseltti". Cümle "göğü yükseltti" demiyor; "yüksekliğini" yükseltti diyor.

Yani gök zaten yüksekti; yüksekliği artırıldı. Ya da: göğün yüksekliği ona verilen bir ölçüdür.

Bunu bir dil gözlemi olarak kaydediyorum.

Kök: س-و-ي. Bu kök Şems sûresi bölümünde işlendi ve orada kaydedilenler tekrarlanmıyor.

Özetle: سَوَّىٰ — düzenlemek, dengelemek, birbirine denk hale getirmek. Şems 91/7'de nefis için kullanılmıştı: "nefse ve onu düzenleyene"; ve orada fiilin sûrenin iki ucunda tekrarlandığı kaydedilmişti (91/14'te "dümdüz etti" anlamında).

Burada eklenecek olan şudur: fiil فَ ile bağlanmış — yani yükseltmenin ardından düzenleme geliyor.

Sıra anlamlıdır: önce ölçü verilir, sonra denge kurulur. Bina önce yükselir, sonra düzlenir.

Ve fiil Kur'an'da gök için birkaç yerde kullanılır:

"Sonra göğe yöneldi ve onları yedi gök halinde düzenledi." (Bakara 2/29 — fe-sevvâhünne; bu ayet bu tefsirde işlendi)

Kök: غ-ط-ش. Karanlık olmak; أَغْطَشَ (if'âl babı) — karanlık yaptı, kararttı.

Kök Kur'an'da yalnızca burada geçiyor gibi görünüyor. Bu tespiti kesin bir tarama sonucu olarak sunmuyorum.

Ve fiilin geçişli olması kayda değer.

Ayet "gece oldu" ya da "karanlık çöktü" demiyor. "Kararttı" diyor — yani karanlık, ışığın çekilmesiyle kendiliğinden oluşan bir boşluk değil; yapılan bir şey.

Bu, Felak sûresi bölümünde غَاسِق için kaydedilen tespitle örtüşüyor. Orada şu yazılmıştı: "Karanlık Arapçanın bu kökündeki tasavvurda 'olan' bir şey değil, akan bir şeydir. Işığın kesilmesi değil, karanlığın dökülmesi."

Nâziât 79/29 aynı fikri başka bir kökle ve daha açık biçimde veriyor: karanlık yapılır.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; iki kök farklıdır ve aralarında akrabalık iddia etmiyorum.

ضُحَىٰ — Kök: ض-ح-و. Bu kök Duhâ sûresi bölümünde ayrıntılı işlendi ve oradaki tespite dayanılacak.

Özetle: duhâ, güneşin yükseldiği, ışığın tam yayıldığı kuşluk vaktidir.

İki fiilin karşıtlığı:

İki fiil de geçişlidir ve ikisi de if'âl babındadır. Yani hem karanlık hem aydınlık yapılan şeylerdir.

Ve bir gramer nüktesi: zamirler.

Leylehâ — "onun gecesi". Duhâhâ — "onun kuşluğu".

Zamirler göğe dönüyor. Yani gece ve gündüz, yeryüzüne değil göğe izafe ediliyor.

Bu, dikkat çekici bir tercihtir. Gece ve gündüz insanın üzerinde yaşadığı yerde tecrübe edilir; ama ayet onları göğün nitelikleri sayıyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum. Ve bir okuma ekliyorum, bana ait olduğunu belirterek: gece ve gündüz, yerin değil göğün işidir — yani insanın kontrolünde olmayan bir düzenin parçasıdır. Aynı fikir Nebe' 78/10-11'de nimet olarak sayılmıştı; burada mülkiyet meselesi haline geliyor.

دَحَىٰ — Kök: د-ح-و / د-ح-ي. Yaymak, sermek, döşemek.

Bu kelime Şems bölümünde anılmıştı: orada طَحَا (tahâ — Şems 91/6) işlenirken, dahânın ona hem ses hem anlam bakımından çok yakın olduğu ve dilcilerin ikisini birbirine yakın saydığı kaydedilmişti.

Kelimenin anlamı üzerinde ihtilaf yoktur: yaymak, düzleyip sermek.

Bu kelime, modern dönemde en çok zorlanan Kur'an kelimelerinden biridir ve STYLE'da kayıtlı olan kural burada uygulanacak.

Zorlamanın dayanağı şudur: Arapçada أُدْحِيَّة (udhıyye) kelimesi vardır ve deve kuşunun yumurtladığı yeri adlandırır. Buradan yola çıkılarak dahâhâ fiilinin "yumurta biçimine getirdi" anlamına geldiği ve ayetin yerin küreselliğini haber verdiği ileri sürülür.

Bu okumayı kabul etmiyorum ve gerekçelerini yazmam gerekiyor:

Bir — kelime yumurtayı değil, yuvayı adlandırıyor. Udhıyye, deve kuşunun yumurtasının kendisi değil; yumurtladığı çukurdur. Ve deve kuşu bu çukuru ayağıyla toprağı yayarak açar. Yani kelime, kökün asıl anlamını (yaymak) doğruluyor — ondan uzaklaştırmıyor.

İki — fiilin kendisi bu anlamı vermiyor. Dahâ, "yaydı" demektir. Udhıyye ise bu fiilden türeyen bir isimdir ve anlamı "yayılarak açılmış çukur"dur. Fiilden isme giden yol, isimden fiile geri götürülemez.

Üç — argümanı bozuyor. Nebe' bölümünde kaydedildiği gibi, bu tablonun işlevi muhatabın doğrulayabileceği şeyleri saymaktır. Doğrulanamayan bir şey delil olarak kullanılamaz.

Dört — kelimenin sûredeki bağlamı bunu desteklemiyor. Ayetin devamı şudur: "ondan suyunu ve otlağını çıkardı." Yani ayet, yerin biçiminden değil, kullanılabilir hale getirilmesinden söz ediyor.

Yeryüzünün küresel olması ile Kur'an arasında bir gerilim var mı? Yok — ve bu ayrı bir meseledir. Kur'an yerin biçimi hakkında bir hüküm vermiyor. Bakara 2/22'de firâş (döşek) için kaydedilen şey burada da geçerlidir: "bu ifade yerin düz olduğunu söylemez… Kelimenin söylediği şey biçim değil, işlev."

Ayet yerin biçimini söylemiyor; ne düz olduğunu ne yuvarlak olduğunu. İki yönde de metne bir şey söyletmek zorlamadır.

Ve burada Kur'an tefsirinin eski meselelerinden biri var.

Bu ayet göğün yaratılışını anlatıp sonra "yeri bundan sonra döşedi" diyor.

Ama Kur'an başka yerde farklı bir sıra veriyor gibi görünüyor:

"Yeryüzünde ne varsa hepsini sizin için yaratan O'dur. Sonra göğe yöneldi ve onları yedi gök halinde düzenledi." (Bakara 2/29)

"De ki: Siz yeri iki günde yaratanı inkâr edip O'na denkler mi koşuyorsunuz?... Sonra duman halindeki göğe yöneldi." (Fussilet 41/9-11)

Bakara'da ve Fussilet'te yer önce, gök sonra; Nâziât'ta gök önce, yer sonra.

Müfessirlerin çözümleri:

İkinci görüş en yaygın olanıdır ve metinde bir dayanağı vardır: Nâziât'ta yer için kullanılan fiil دَحَىٰ (döşedi), Bakara'da kullanılan fiil ise خَلَقَ (yarattı). İki farklı fiil, iki farklı işlem.

Üçüncü görüş de ciddiye alınmaya değer ve bu tefsirde birkaç kez kaydedilen bir ilkeyle uyumludur: Kur'an bir kozmoloji ders kitabı değildir; ayetler kendi bağlamlarında delil kurar.

Ben ikinci görüşü tercih ediyorum; bağlayıcı değildir. Gerekçem: fiil farkı metinde durmaktadır ve çözümü metnin kendisinden gelmektedir.

Ve bir uyarı: bu sıralamadan hareketle "Kur'an evrenin oluşum sırasını haber verdi" türünden iddialar kurulmamalıdır. Ayetler bir zaman çizelgesi vermiyor; ve müfessirlerin sıralamayı nasıl anlayacağı konusunda bile birlik içinde olmaması bunu gösteriyor.

أَخْرَجَ — bu fiil ayetlerde ikinci kez geçiyor: yirmi dokuzuncu ayette "kuşluğunu çıkardı", burada "suyunu ve otlağını çıkardı."

Ve fiil Nebe' 78/15'te de geçmişti: "onunla tane ve bitki çıkaralım diye." Orada kaydedilen şuydu: bu fiil sûrenin argümanının tam merkezindedir, çünkü Kur'an dirilişi de aynı fiille anlatır (Nûh 71/17-18; Rûm 30/19; Fâtır 35/9).

Aynı kayıt burada da geçerlidir ve tekrarlanmıyor.

مَرْعَىٰ — Kök: ر-ع-ي. Ve bu kökün iki dalı, kayda değer bir ortaklık taşıyor:

1. Otlatmak, otlamak. مَرْعَىٰ — otlak. رَعِيَّة — sürü. 2. Gözetmek, korumak. رَاعٍ — çoban; ve gözeten. رِعَايَة — gözetme, bakma.

Dilcilerin kurduğu bağ: çoban, sürüyü otlatırken aynı zamanda gözetir. İki iş ayrılmaz.

Ve Kur'an ikinci anlamı kullanır: "Emanetlerini ve ahitlerini gözetenler" (Mü'minûn 23/8; Meâric 70/32 — râûn).

Bu bir dil gözlemidir. Kelimenin bu ayetteki anlamı açıkça "otlak"tır.

مَاء ve مَرْعَىٰ sıralaması. Önce su, sonra otlak. Sıra doğaldır: otlak suyun sonucudur. Ve Nebe' 78/14-16'da aynı sıra vardı: önce su, sonra tane ve bitki, sonra bahçe.

Kök: ر-س-و. Sabitlemek, yerleştirmek, demir atmak.

Türevleri:

• رَاسِيَات — sabit olanlar. "…ve yerinden oynamayan kazanlar" (Sebe' 34/13).
• مُرْسَىٰ — demirleme yeri ya da vakti. Kur'an'da: "Binin ona; onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır" (Hûd 11/41 — mecrâhâ ve mürsâhâ, Nûh'un gemisi hakkında).

Kelimenin denizcilik anlamı belirleyicidir: irsâ, geminin demir atmasıdır. Hareket eden bir şeyin durdurulması.

Ve şimdi bu sûrenin en dikkat çekici iç bağına gelelim.

Aynı kök, sûrenin kırk ikinci ayetinde geri geliyor:

"Sana Saat'i soruyorlar: ne zaman demir atacak?" (79/42 — eyyâne mürsâhâ)

Aynı kök, iki uçta: yaratılış tablosunda ve sûrenin kapanış sorusunda.

Ve bağın kurduğu şey şudur: dağlar sabitlendi — yani onların demir atma vakti geçmiştir ve bellidir. Saat ise henüz demir atmamıştır ve vakti sorulmaktadır.

Bu, doğrulanabilir bir kelime tekrarıdır. Bağın kurduğu anlam ise benim okumamdır.

Ve gemi imgesi kırk ikinci ayete bir tat katıyor: "Saat ne zaman demir atacak?" sorusu, yolda olan bir geminin ne zaman limana gireceğini sormaya benziyor. Kırk dördüncü ayet cevabı verecek: "Onun sonu Rabbine aittir."

Dağlar hakkında bir kayıt. Nebe' 78/7'de أَوْتَاد (kazıklar) için kaydedilen uyarı burada da geçerlidir ve tekrarlanmıyor: ayet dağların işlevini adlandırıyor, jeolojik yapısını değil; ve buradan modern bir teori çıkarmak zorlamadır.

İki sûrenin dağlar için kullandığı iki fiil kayda değer:

İki sûre, aynı işlevi iki farklı imgeyle anlatıyor. Biri kara çadırından, diğeri denizcilikten.

Ve tablo bir gerekçeyle kapanıyor.

مَتَاع — Kök: م-ت-ع. Faydalanmak, yararlanmak. مَتَاع — yararlanılan şey, geçimlik.

Ve kelimenin Kur'an'daki kullanımı bir kayıt taşıyor:

"Dünya hayatı, aldatıcı bir yararlanmadan başka bir şey değildir." (Âl-i İmrân 3/185 — metâu'l-ğurûr)

"Bu dünya hayatı ancak bir yararlanmadır; âhiret ise kalıcı yurttur." (Ğâfir 40/39)

"…az bir yararlanma; sonra varacakları yer cehennemdir." (Âl-i İmrân 3/197)

Kelime Kur'an'da neredeyse her zaman geçicilik kaydı taşır. Metâ', sahip olunan değil, kullanılan şeydir; yolcunun yanında taşıdığı azıktır.

Yani tablonun kapanış cümlesi, tablonun geçiciliğini kendi kelimesinde taşıyor.

Bu, Nebe' 78/6'da mihâd (beşik) için kaydedilen okumanın bu sûredeki karşılığıdır: orada yeryüzü "içinde kalınmayan yer" olarak okunmuştu; burada aynı şey metâ' kelimesiyle söyleniyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; kelimenin Kur'an'daki dağılımı ise doğrulanabilir bir veridir.

لَّكُمْ — "sizin için". Bu ifade Bakara 2/29'da işlendi. Orada kaydedilen şuydu: iki yönlü okunabilir — kullanım hakkı olarak ve emanet olarak; ve Kur'an ikisini yan yana koymuştur, çünkü hemen ardından insana "halife" denir.

Aynı kayıt burada da geçerlidir.

وَلِأَنْعَٰمِكُمْ — "ve hayvanlarınıza".

Bu ekleme kayda değerdir. Tablo insanla bitmiyor; hayvanlar da sayılıyor.

أَنْعَام — Kök: ن-ع-م. Ve kök nimet kelimesinin köküdür. En'âm, evcil hayvanlar (deve, sığır, koyun, keçi) için kullanılır — yani insanın geçindiği hayvanlar.

Kelimenin nimet ile aynı kökten olması, dilin kendi kaydıdır: bu hayvanlar nimet olarak adlandırılmış.

Ve Nebe' 78/15'te kaydedilen ayrım burada doğrulanıyor. Orada habb (tane — insanın yediği) ile nebât (bitki — hayvanın yediği) arasındaki ayrımın kesin olmadığı, ama sûrenin ilerisinin bunu destekleyebileceği yazılmıştı.

Nâziât 79/33 bu ayrımı açıkça yapıyor: "size ve hayvanlarınıza."

Ve şimdi bir metin gözlemi.

On beşinci ayetten kırk altıncı ayete kadar bütün fasılalar -â sesiyle biter: Mûsâ, tuvâ, tağâ, tezekkâ, tahşâ, el-kübrâ, asâ, yes'â, nâdâ, el-a'lâ, el-ûlâ, yahşâ, benâhâ, sevvâhâ, duhâhâ, dahâhâ, mer'âhâ, ersâhâ…

Ve bir tek ayet bu düzenin dışındadır: otuz üçüncü ayet.

مَتَٰعًا لَّكُمْ وَلِأَنْعَٰمِكُمْ — …li-en'âmiküm.

Otuz iki ayetlik kesintisiz bir ses dizisinde tek kırılma budur.

Bunu bir metin gözlemi olarak kaydediyorum ve doğrulanabilir bir veridir.

Ve bir okuma ekliyorum, bana ait olduğunu belirterek: kırılan ayet, tablonun gerekçesini söyleyen ayettir. Sekiz fiil boyunca yapılan işler sayıldı; sonra bir cümle geliyor ve "bunlar sizin için" diyor.

O cümle, dizinin sesinden çıkıyor — ve muhataba doğrudan sesleniyor (leküm, en'âmiküm — "siz").

Bu ilişkiyi kurduğumu, ayetin bunu kastettiğini iddia etmediğimi belirtmem gerekiyor. Ses dizisi ise metindedir ve sayılabilir.