Nebe' 9. ayet

Ve cealnâ nevmeküm sübâtâ "Ve uykunuzu bir kesinti yaptık."

Kök: س-ب-ت. Ve bu kökün asıl anlamı Türkçe çevirilerde çoğu zaman kaybolur.

Kökün somut anlamı: kesmek, kat'etmek, sona erdirmek.

Türevleri:

• سَبَتَ ٱلشَّعْرَ — saçı kesti.
• ٱلسَّبْت — kesme; ve Cumartesinin adı. Yahudilerin işi kestikleri gün olduğu için bu adı taşır.
• سُبَات — uyku; hareketin, işin, algının kesilmesi.
• مَسْبُوت — hareketsiz, baygın.

Kur'an'daki kullanımı bu anlamı doğruluyor:

"Onlara denizin kıyısındaki kasabayı sor: hani Sebt'te haddi aşıyorlardı; Sebt yaptıkları gün balıkları akın akın geliyor, Sebt yapmadıkları gün gelmiyordu." (A'râf 7/163)

Buradaki fiil يَسْبِتُونَdür ve anlamı "işi kesmek"tir. Yani kök, Kur'an'ın kendi kullanımında "kesme" anlamındadır.

Şimdi ayete dönelim. Ayet uykuyu "dinlenme" (râha) diye adlandırmıyor. "Rahatlık" diye de adlandırmıyor. "Kesinti" diye adlandırıyor.

Ve bu, uykunun ne olduğuna dair son derece keskin bir tariftir. Uyku, bir faaliyet değildir; faaliyetin durmasıdır. Uykuda hiçbir şey yapmazsınız; yapmayı bırakırsınız.

İkinci okuma bu sûrenin bağlamında özellikle anlamlıdır, ve Kur'an'ın kendisinden desteklenir:

"Allah, ölümleri anında canları alır; ölmeyenlerinkini de uykusunda [alır]. Sonra hakkında ölüm hükmü verdiğini tutar, diğerini belirli bir vakte kadar salıverir." (Zümer 39/42)

"Geceleyin sizi vefat ettiren, gündüz ne işlediğinizi bilen, sonra belirlenmiş süre tamamlansın diye gündüz sizi dirilten O'dur." (En'âm 6/60)

Bu ikinci ayetteki fiiller belirleyicidir: يَتَوَفَّاكُم (sizi vefat ettirir) ve يَبْعَثُكُمْ (sizi diriltir). Kur'an, uyku ve uyanma için ölüm ve diriliş fiillerini kullanıyor.

Ve sûrenin argümanı bir kez daha kendi kendini kuruyor.

Sûrenin muhatabı dirilişi imkânsız buluyor. Sûre ona, her gece bir kez ölüp her sabah bir kez dirildiğini hatırlatıyor — ve bunu "uyku" diye adlandırdığı için farkında değil.

Bunu, ayetin kendi kelimesi (sübât = kesinti) ile Kur'an'ın uyku hakkındaki diğer ayetlerini birleştirerek çıkardığım bir okuma olarak kaydediyorum. Klasik müfessirlerin bir kısmı bu bağı kurar; hepsi kurmaz.

Kaydedilmesi gereken bir şey daha var ve sûrenin ilerisiyle ilgili.

Yirmi dördüncü ayette cehennemliklerin بَرْدًا (serinlik) tatmayacağı söylenecek. Ve bir görüşe göre oradaki berd kelimesi uyku anlamındadır — çünkü Araplar uykuya berd derdi, uyku bedeni serinlettiği için.

O görüş kabul edilirse, sûrenin iki ucu arasında bir bağ kurulmuş oluyor: dokuzuncu ayette nimet olarak sayılan uyku, yirmi dördüncü ayette kaldırılan şey haline geliyor.

Bu görüşün kesinliğine güvenmediğim için bağı bir ihtimal olarak kaydediyorum; ilgili yerde ihtilafı ayrıca vereceğim.