Nebe' 27-28. ayetler

İnnehüm kânû lâ yercûne hisâbâ · Ve kezzebû bi-âyâtinâ kizzâbâ "Çünkü onlar bir hesap ummuyorlardı. Ve ayetlerimizi yalanladıkça yalanladılar."

Yirmi altıncı ayet "denk bir karşılık" demişti. Ve şimdi denkliğin neye göre kurulduğu açıklanıyor.

إِنَّ burada gerekçe bildiriyor: "çünkü". Yani bu iki ayet, önceki bütün sahnenin sebebidir.

Ve sebep olarak iki şey sayılıyor:

1. Hesap ummamak (27) — iç. 2. Ayetleri yalanlamak (28) — dış.

Sıralama anlamlıdır: önce iç tavır, sonra dış davranış. Yalanlama, hesap ummamanın sonucudur — sebebi değil.

Bu tefsirde birkaç kez kaydedilen bir örüntünün tekrarıdır: Hümeze'de "sandı" (iç) "topladı ve saydı"ndan (dış) sonra gelip teşhis koymuştu. Burada iç tavır önce geliyor.

Kök: ر-ج-و. Ve bu kelimenin seçimi, sûrenin en ince tercihidir.

Kökün asıl anlamı: ummak, beklemek, ümit etmek. رَجَاء — umut. يَرْجُو — umar.

Kur'an'daki olumlu kullanımları:

"Kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, sâlih amel işlesin." (Kehf 18/110)

"Allah'ın rahmetini umarlar." (Bakara 2/218)

"Allah'ı ve âhiret gününü umanlar için…" (Ahzâb 33/21)

Şimdi ayete dönelim. Ayet "hesaptan korkmuyorlardı" demiyor. "Hesaba inanmıyorlardı" da demiyor. "Hesap ummuyorlardı" diyor.

Bu, üç ayrı şeyi birden söylüyor:

Bir — hesap, umulacak bir şeydir. Fiilin olumlu çağrışımı kelimede duruyor. Yani ayet, hesabı bir tehdit olarak değil, bir beklenti nesnesi olarak konumlandırıyor. Hesap görülmesi istenen bir şeydir — çünkü hesap görülmezse haksızlık kalıcı olur.

Bu, Kur'an'ın adalet anlayışıyla uyumludur: mazlum için hesap bir umuttur.

İki — inkâr, bir inanç meselesi değil bir beklenti meselesidir. Ayet zihinsel bir kabulden söz etmiyor; bir yönelimden söz ediyor. İnsan bir şeyi ummadığında, o şeyi hesaba katmadan yaşar.

Ve bu ayrım pratikte belirleyicidir. Bir insan hesabın varlığını teorik olarak kabul edip hiç ummadan yaşayabilir. Ayetin teşhisi bunu da kapsar.

Üç — رَجَا fiilinin ikinci anlamı. Dilciler, bu fiilin olumsuz cümlelerde bazen korkmak, hesaba katmak, önemsemek anlamına geldiğini kaydeder. Kur'an bunu doğrular:

"Size ne oluyor ki Allah için bir ağırbaşlılık ummuyorsunuz?" (Nûh 71/13 — mâ leküm lâ tercûne lillâhi vekārâ)

Oradaki "ummuyorsunuz" açıkça "hesaba katmıyorsunuz, ciddiye almıyorsunuz" anlamındadır.

Yani ayetin en tam çevirisi şudur: "Bir hesap olacağını hesaba katmıyorlardı."

Bu tefsirde birkaç kez kaydedildiği gibi (özellikle Bakara 2/6'da), küfür, bilmemek değildir; bildiğinin üstünü örtmektir.

Bu ayet o tespite bir katman ekliyor: örtmenin mekanizması bir beklentiyi iptal etmektir.

Bir insanın hayatını düzenleyen şey, inandığı önermeler listesi değil; beklediği şeylerdir. Yarın işe gideceğini bekleyen kişi bu akşam ona göre davranır. Hiçbir hesap beklemeyen kişi de ona göre davranır.

Ve dikkat: bu, kişinin kendisi hakkında bildiği bir şey olmayabilir. Beklentiler bilinçli kararlar değildir; davranışın içine yerleşirler.

Bu yüzden ayet, davranışı değil beklentiyi teşhis ediyor.

Sûre içindeki bağ. Bu ayetteki حِسَاب kelimesi, otuz altıncı ayette geri gelecek:

• 78/27: lâ yercûne حِسَابًا — hesap ummuyorlardı.
• 78/36: atâen حِسَابًا — hesaplı/yeterli bir bağış.

Aynı kelime, iki grubun akıbetinde. Aşağıda otuz altıncı ayette bu bağa dönülecek; şimdilik kaydediyorum: hesabı ummayan hesapla karşılaşıyor, hesabı uman hesaplı bir bağış alıyor.

Kök: ك-ذ-ب. Yalan söylemek. كَذَّبَ (tef'îl babı) — yalanladı, "yalan" dedi.

Burada dikkat: كَذَبَ (yalan söyledi) ile كَذَّبَ (yalanladı) farklıdır. Birincisi kendisi yalan söyler; ikincisi başkasının söylediğine yalan der. Ayette ikincisi var.

كِذَّابًا — bir gramer nüktesi.

Kezzebe fiilinin normal masdarı تَكْذِيب (tekzîb)dir. Ama ayette كِذَّاب geliyor — yani fi'âl vezninde bir masdar.

Dilciler bunu şöyle açıklar: Yemen lehçesinde tef'îl babının masdarı çoğu zaman fi'âl vezninde gelir. Kezzebe → kizzâb, kelleme → killâm gibi. Bu, Arapçanın lehçe çeşitliliğinin Kur'an'da görünen örneklerinden biridir.

Kelimenin buradaki işlevi mef'ûl-i mutlaktır: fiili kendi masdarıyla pekiştirmek. Türkçede en yakın karşılığı ikilemedir: "yalanladıkça yalanladılar", "yalanlamakla yalanladılar."

Ve bu kelime sûrede iki kez geçiyor — ki bu, meâb ve hisâb gibi, sûrenin kurduğu ikili yapının bir parçasıdır:

Dünyada yapılan şey, orada duyulmayan şey haline geliyor.

Bu, doğrulanabilir bir kelime tekrarıdır. Otuz beşinci ayetteki kelimenin anlamı üzerinde ayrıca ihtilaf vardır (yalan mı, yalanlama mı) ve orada ele alınacak.

آيَة — işaret, alâmet, delil. Kelime Kur'an'da üç şeyi birden karşılar: (1) Kur'an'ın cümleleri, (2) tabiattaki işaretler, (3) peygamberlere verilen mucizeler.

Buradaki hangisi? Siyak ikisini birden destekliyor:

• Kur'an'ın ayetleri: Muhataplar vahyi yalanlıyorlardı.
• Tabiattaki işaretler: Altıncı-on altıncı ayetlerde sayılanlar. Sûre onları saydıktan sonra "ayetlerimizi yalanladılar" diyorsa, sayılanların da ayet olduğu anlaşılır.

İkinci okuma sûrenin yapısıyla özellikle uyumludur ve kaydedilmeye değer: sûre on bir ayet boyunca yeryüzünü saydı. Ve şimdi diyor ki: bunları yalanladılar.

Yani yalanlanan şey sadece bir metin değil; önlerinde duran dünya.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; ama tabiattaki işaretlerin Kur'an'da âyet diye anıldığı tartışmasızdır: "Göklerin ve yerin yaratılışında… akıl sahipleri için ayetler vardır" (Âl-i İmrân 3/190).