Mürselât 1-5. ayetler — Beş yemin

Vel-mürselâti urfâ · fel-âsıfâti asfâ · ve'n-nâşirâti neşrâ · fel-fârikāti farkā · fel-mülkıyâti zikrâ

"Ardarda gönderilenlere andolsun · şiddetle esenlere · yayıp serenlere · ayırdıkça ayıranlara · bir hatırlatmayı bırakanlara…"

Beş ayet, beş sıfat, ve yemin edilen şeyin adı hiç verilmiyor. Sûre yalnızca ne yaptıklarını söylüyor.

Bu, Âdiyât bölümünde uzun uzun ele alınan durumun aynısıdır ve orada kaydedilenleri burada tekrarlamıyorum. Kısaca: Kur'an'ın yemin dizilerinde yemin edilen şeyin sıfatla anılıp adıyla anılmaması yerleşik bir tercihtir (Âdiyât 100/1-5, Nâziât 79/1-5, Sâffât 37/1-3, Zâriyât 51/1-4), ve bu sûrelerin hepsinde aynı ihtilaf yaşanmıştır. Yeminin işlevi de orada kaydedilmişti: yemin edilen şey delil olarak gösterilir; "şuna andolsun" demek aynı zamanda "şuna bakın" demektir.

Burada yapılacak iş farklı. Âdiyât bölümünde dizinin anlatım mantığı çözülmüştü (ses → ışık → vakit → toz → temas; uzaktan yakına gelen bir sahne). Mürselât'ta dizinin asıl yükü anlatımda değil, kalıpta. Bu yüzden önce gramere bakacağım.

Beş kelimeyi kalıp bakımından yan yana koyalım. Ortaya çıkan tablo tesadüfe benzemiyor:

İki ayrı ölçüt — kalıbın bâbı ve mansûb kelimenin kökü — aynı bölmeyi veriyor: 1 ve 5 bir tarafta, 2-3-4 diğer tarafta.

Bunun anlamı şu:

Bir. Birinci ve beşinci ayetlerin fiilleri if'âl babındandır (أَرْسَلَ, أَلْقَى); ortadaki üçü yalın üç harflidir. İf'âl babı Arapçada ettirgenlik ve bir şeyi bir yere ulaştırma bildirir. Yani dizinin iki ucunda "gönderme" ve "ulaştırma" var; ortasında ise hareketin kendisi.

İki. Birinci kelime ism-i mef'ûldür: mürselât — "gönderilenler". Beşinci kelime ism-i fâildir: mülkıyât — "bırakanlar". Yani dizi, bir şeyin gönderilmesiyle başlıyor ve o şeyin bir iş yapmasıyla bitiyor. Başta edilgen, sonda etken.

Üç. Ortadaki üç ayette mansûb kelime, ism-i fâille aynı köktendir: el-âsıfâti asfâ, en-nâşirâti neşrâ, el-fârikāti farkā. Bu, nahivcilerin mef'ûl-i mutlak dediği yapıdır: fiilin masdarının pekiştirme için tekrarlanması. Türkçede "estikçe esen", "ayırdıkça ayıran" gibi çevrilir. İşlevi vurgudur.

Birinci ve beşinci ayetlerde ise mansûb kelime başka kökten gelir — urfâ ve zikrâ. Bunlar mef'ûl-i mutlak olamaz. Zikrâ açıkça mef'ûlün bihtir: bırakılan şey, yani hatırlatmanın kendisi. Urfâ'nın ne olduğu ise tartışmalıdır ve aşağıda ayrı ele alacağım.

Dördüncüsü ve en önemlisi: iki uçtaki mansûb kelimeler bir içerik bildiriyor, ortadaki üçü ise yalnızca tarz bildiriyor. Dizinin ortası nasıl yapıldığını, iki ucu ise neyin taşındığını söylüyor.

Bunu kalıpların kendisinden çıkardığım bir okuma olarak kaydediyorum. Ama kalıplar tartışmasızdır ve yukarıda tek tek gösterildi.

Şimdi ayetlerin başlarına bakın:

Âdiyât bölümünde fâü't-ta'kīb (ardışıklık fâ'sı) ile vâv arasındaki fark işlenmişti: fâ aralıksız bir devamlılık kurar, vâv sıra bildirmez. Ve orada kaydedilen sonuç şuydu: Âdiyât'ta bir vâv ve dört fâ vardır (وَ فَ فَ فَ فَ), dolayısıyla beş ayet tek bir kasemdir; beş ayrı nesne değil, tek bir şeyin beş anı.

Mürselât'ta durum farklıdır. Üçüncü ayet وَ ile başlıyor.

Nahivde yeminler arasına giren vâv, çoğu zaman yeni bir kasem başlatır. Bu okunuşta sûrenin başında iki ayrı yemin vardır:

• Birinci yemin: 1-2 (el-mürselât + el-âsıfât)
• İkinci yemin: 3-5 (en-nâşirât + el-fârikāt + el-mülkıyât)

Ve bu bölme, aşağıda göreceğimiz ihtilafın en güçlü dayanaklarından biridir: yeminlerin ilk ikisi bir şeye, son üçü başka bir şeye ait olabilir.

Ama dikkat: iki bölme çakışmıyor.

• Kalıplar 1 / 2-3-4 / 5 diye bölüyor.
• Bağlaçlar 1-2 / 3-4-5 diye bölüyor.

Bu bir çelişki değil, bir veridir. Ve tam olarak sûrenin başındaki ihtilafın neden kapanmadığını açıklar: metnin kendisi tek bir temiz bölme vermiyor. Bir ölçüt alırsanız bir sonuç, başka bir ölçüt alırsanız başka bir sonuç çıkıyor. Beş ayeti tek bir şeye bağlamak da, ikiye bölmek de metinde dayanak buluyor.

Bunu kaydetmek önemli, çünkü aşağıdaki tabloda görüşler sıralanırken hiçbirinin kesinlikle elenmemesinin sebebi budur.

İki sûrenin açılışları aynı türdendir ve tam da bu yüzden farkları öğreticidir:

Âdiyât bölümünde kaydedilen kural burada da işliyor: isim cümlesi sübût (sabitlik), fiil cümlesi hudûs (olma) bildirir. Âdiyât dördüncü ayette isimden fiile geçiyordu ve bu geçiş sahneyi bir tarif olmaktan çıkarıp olaya dönüştürüyordu. Mürselât bu geçişi hiç yapmıyor: beş ayet boyunca beş isim.

Sonuç şu: Âdiyât'ta bir baskın oluyor; Mürselât'ta bir iş yapılagelen bir iş olarak tarif ediliyor. Biri anlatım, diğeri tanım.

Ve tanım olduğu için, Mürselât'ın yemini bir kereye mahsus bir sahneyi göstermiyor. Gönderilen, esen, yayan, ayıran ve hatırlatma bırakan şey — ne olursa olsun — sürekli yapıyor bunu.

Bir fark daha: Âdiyât'ın ilk kelimesi etken (koşanlar), Mürselât'ınki edilgen (gönderilenler). Âdiyât kendi kararıyla hareket eden bir şeyle açılıyor; Mürselât kendisi gönderilmiş bir şeyle. Bu, ikinci sûrede baştan bir gönderen olduğunu ima ediyor — daha yeminin ilk kelimesinde.

Beş ayetteki en tartışmalı kelime. Ve tartışmanın sebebi, kelimenin kökündeki iki ayrı anlam kolunun ikisinin de bağlama uymasıdır.

Kök: ع-ر-ف. Kökün çekirdeği bilmek, tanımaktır — ama bu, ilmten farklı bir bilme türüdür: bir şeyi daha önce görmüş olduğu için tanımak. Türevleri:

• مَعْرِفَة — tanıma, aşinalık.
• مَعْرُوف — herkesçe bilinen, tanınan; ve buradan iyilik. Bir toplumda iyi olan şey, herkesin tanıdığı şeydir.
• عُرْف — âdet, yerleşik uygulama. Türkçedeki "örf" bu kelimedir.
• تَعَارُف — karşılıklı tanışma. "Birbirinizle tanışasınız diye" (Hucurât 49/13).
• ٱلْأَعْرَاف — yüksek yer, sırt, iki taraf arasındaki tepe (A'râf 7/46).

Ve kökün ikinci kolu — dilcilerin kaydettiği somut kullanım:

• عُرْف — atın yelesi, horozun ibiği. Boyun üzerinde sıralanmış, ardarda dizilmiş kıl ya da tüy.

Bu iki koldan iki ayrı okuma doğuyor ve ikisi de klasik kaynaklarda savunulmuştur.

İki okuma da savunulur ve aralarında kesin bir tercih yapmıyorum. Ama iki şeyi kaydetmek gerekiyor:

Bir. İkinci okumanın Kur'an içinde doğrudan bir dayanağı var: A'râf 7/199'da "ve'mur bi'l-urf" — "marufu emret". Yani urf kelimesi Kur'an'ın kendi kullanımında "iyilik" anlamında geçiyor. Bu, birinci okumada bulunmayan bir avantajdır.

İki. Birinci okumanın ise dizim avantajı var: kelime, ism-i fâille aynı kökten olmadığı için mef'ûl-i mutlak olamıyor; ve dizinin öbür ucundaki zikrâ de mef'ûl-i mutlak değil. İki uç kelime aynı sebeple istisna oluşturuyorsa, ikisinin de benzer bir iş yapması beklenir. Zikrâ içerik bildiriyor (ne bırakılıyor); o zaman urfâ'nın da içerik ya da amaç bildirmesi — yani ikinci okuma — daha tutarlı görünür.

Bu ikinci gözlem benim çıkarımımdır, bir nakil değildir; ve kesin bir delil sayılmaz, çünkü hâl de dizim bakımından mümkündür.

Bir üçüncü ihtimal. Az sayıda kaynakta urfâ'nın "at yelesi gibi" benzetmesinden hareketle çokluk ve yoğunluk bildirdiği söylenir. Bu, birinci okumanın bir alt kolu sayılabilir.

Ve son bir not. Kelimenin iki anlamı birbirine tamamen yabancı değil. Ma'rûf (iyilik) da urf (âdet) da tekrarlanan, alışılmış, tanınmış olandır — bir şey ancak tekrarlandığı için tanınır hale gelir. Yelenin kılları da tekrar eden, aynı düzende sıralanan şeylerdir. İki kolun altında ortak bir "düzenli tekrar" fikri bulunmasını dilcilerin kurduğu bir ilişki olarak kaydediyorum; kesin bir etimoloji olarak sunmuyorum.

Kök: ع-ص-ف. Bu kök bu tefsirde daha önce işlendi — ama isim halinde.

Fîl bölümünde, sûrenin son ayeti şöyleydi: fe-ce'alehüm ke-asfin me'kûl — "onları yenmiş ekin sapına çevirdi". Orada kaydedilenler:

Asf, ekinin tane dışında kalan kısmıdır — sap, yaprak, kabuk, kavuz. Hasat sonrası tarlada kalan ve rüzgârın savurduğu kuru artık. Ve aynı kökten âsıf gelir: şiddetli, savuran rüzgâr. Kök, savrulma fikrini içinde taşıyor.

Şimdi aynı kök, bu ayette fiil tarafında duruyor: el-âsıfâti asfâ — şiddetle eserek esenler.

Yani tek kök, iki uçta iki kelime veriyor:

Kökün altındaki tek fikir budur: bir şeyi yerinden koparıp dağıtan hareket. Kökün bir tarafında hareketin kendisi (rüzgâr), diğer tarafında hareketin nesnesi (savrulan sap) duruyor. Arapça ikisini ayırmıyor; savurma ile savrulanı aynı kökle adlandırıyor.

Bu bağı kurmak, iki sûreyi de daha iyi okutuyor:

• Fîl'de ordu, kökün edilgen ucundaydı: savrulan taraf.
• Mürselât'ta yemin edilen şey, kökün etken ucunda: savuran taraf.

Ve bu sûrenin onuncu ayetinde dağların nüsifet (savruldu) denerek dağıtılacağını hatırlarsak, kök seçimi daha da anlamlı hale geliyor. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

Kökün Kur'an'daki diğer kullanımları:

• "Onlara şiddetli bir rüzgâr geldi" (Yûnus 10/22) — rîhun âsıf.
• "Süleyman'a da şiddetle esen rüzgârı [boyun eğdirdik]" (Enbiyâ 21/81) — er-rîha âsıfe.
• "Onların amelleri, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu küle benzer" (İbrâhîm 14/18) — fî yevmin âsıf.

Son ayet özellikle dikkat çekicidir: orada da rüzgâr savuran taraftadır ve savrulan şey amellerdir. Üç ayeti bir araya koyunca kökün Kur'an'daki alanı beliriyor: asf, bir şeyin tutunamayıp dağıldığı yerde çıkıyor.

Gramerde. Asfâ, ism-i fâille aynı kökten mansûb bir masdardır: mef'ûl-i mutlak. İşlevi pekiştirmedir — "eser de eser", "esti mi şiddetle eser". Türkçede en yakın karşılık, fiili yineleyen bir zarftır.

Kök: ن-ش-ر. Bu kök bu tefsirde Abese ve Tekvîr bölümlerinde işlendi. Orada kaydedilen tanım:

Somut anlamı dürülmüş olanı açmak, yaymak, sermek. Neşera's-sevbe — kumaşı açtı. Karşıtı طَوَى (tayy) — dürmek.

Tekvîr'de bu kök, sayfaların açılması için kullanılıyordu: ve ize's-suhufü nüşirat (81/10) — kapalı olan açıldı. Abese'de ise إِنشَار (diriltme) kalıbında geçiyordu: sümme izâ şâe enşerah (80/22).

Kökün Kur'an'daki üç ayrı alanı vardır ve üçü de burada işletilebilir:

Üçüncü alan, bu sûre için özellikle önemli. Çünkü neşr aynı zamanda dirilişin adıdır; ve bu sûre baştan sona diriliş üzerinedir. Kelimenin kökü, sûrenin konusunu daha yeminin üçüncü ayetinde telaffuz ediyor.

Bunu bir çağrışım olarak kaydediyorum. Kökün diriliş anlamı Kur'an'da tartışmasızdır (nüşûr, enşera, münşir); ama ayette bu anlamın kastedildiğini iddia etmiyorum — mansûb kelime neşrâ, mef'ûl-i mutlak olarak yalnızca fiili pekiştiriyor.

Rüzgâr okumasında bu ayet en rahat oturan ayettir: Rûm 30/48 ve Fâtır 35/9'da rüzgârın işi tam olarak budur — bulutu kaldırmak ve yaymak. Kur'an'ın kendi ifadesi, sıfatı doğrudan karşılıyor.

Melek okumasında ise iki izah verilir: melekler sayfaları/kitapları yayarlar, ya da rahmeti yayarlar. Bu izahlar da savunulmuştur.

Kök: ف-ر-ق. Bu kök bu tefsirde Beyyine bölümünde işlendi ve orada kurulan gerilim burada tam tersine dönüyor. Önce oradaki tespiti hatırlayalım:

Kökün çekirdeği: iki şeyi birbirinden ayırmak, aralarını açmak. Türevleri: fark, firâk (ayrılık), farîk (bir taraf), fırka (bölük), iftirâk, tefrika. Ve en önemlisi فُرْقَان (furkān) — ayıran şey; Kur'an'ın adlarından biri. Aynı kökten hem furkān (övülen ayırma) hem tefrika (yerilen ayrılma) geliyor. Fark nerede? Furkān, hak ile bâtılı ayırır — doğru ile yanlışın arasını açar. Tefrika, insanları birbirinden ayırır — insan ile insanın arasını açar. İlki gereklidir; ikincisi felakettir.

Beyyine'de kök yerilen yüzüyle geçiyordu: teferraka — bölündüler. Burada ise övülen yüzüyle geçiyor: el-fârikāti farkā — ayırdıkça ayıranlar.

Aynı kök, iki sûrede iki zıt değer taşıyor. Ve bu, bir tutarsızlık değil; kökün mantığının doğrudan sonucudur.

Ayırma işlemi tek başına ne iyidir ne kötü. Değeri, neyin neden ayrıldığına bağlıdır:

Ve Beyyine bölümünde kaydedilen trajedi tam da bu iki satır arasındaki karışıklıktı: hakla bâtılı ayırsın diye gelen şey (beyyine/furkān), insanları birbirinden ayırmanın (tefrika) sebebi haline gelmişti. Yanlış eksende ayrılmışlardı.

Mürselât ise doğru ekseni gösteriyor. Ve sûrenin ilerideki bölümlerinde bu ayırma, bir günün adı haline gelecek — ama bu sefer başka bir kökle. Bu iç bağı 13. ayette ayrıca ele alacağım.

Kökün Kur'an'daki ilgili kullanımları:

• ٱلْفُرْقَان — Kur'an'ın adlarından biri (Furkān 25/1; Bakara 2/185).
• يَوْمُ ٱلْفُرْقَان — Bedir günü için kullanılır (Enfâl 8/41): iki tarafın ayrıldığı gün.
• "O gecede her hikmetli iş ayırt edilir" (Duhân 44/4) — yüfraku. Kadr bölümünde bu ayet işlenmişti: o gece işlerin karışık halden ayrılmış hale geçtiği gecedir.

Son madde bu ayet için özellikle anlamlıdır. Duhân'da ayıran şey belirli bir gecedir; burada ayıran şey, yemin edilen o adsız çoğuldur. Ayırma işi, Kur'an'da bir kez daha adı verilmeyen bir fâile bağlanıyor.

Melek okumasının en güçlü ayeti burasıdır, çünkü Duhân 44/4-5'te ayırma işiyle "katımızdan bir emirle" ifadesi birlikte gelir ve bu, meleklerin işine yorulmuştur. Rüzgâr okumasında ise bu ayet en zorlandığı yerdir; verilen izah, rüzgârın bulutu dağıtıp ayırması ya da yağmurun toprakları ayırması yönündedir. İkinci izah Târık bölümünde kurulan okumaya yakındır: "Yağmur bütün toprağa aynı şekilde iner; ama her toprak aynı şeyi vermez. Su bir ölçüdür ve toprakları ayırır."

Kök: ل-ق-ي. Lakıye — karşılaştı, buldu. أَلْقَى (if'âl babı) — attı, bıraktı, önüne koydu.

Fiilin somut anlamı bir bırakma hareketidir: elindekini bırakmak, önüne atmak. Kur'an'da hem maddî hem manevî nesnelerle kullanılır:

• "Asânı bırak" (A'râf 7/117; Tâhâ 20/69) — somut.
• "Yeryüzüne, sizi sarsmasın diye sağlam dağlar bıraktı" (Nahl 16/15) — elkā fi'l-ardı ravâsiye. Bu sûrenin 27. ayetiyle aynı nesne, aynı fiil ailesi.
• "Sana ağır bir söz bırakacağız" (Müzzemmil 73/5) — innâ se-nülkī aleyke kavlen sekīlâ. Vahiy için kullanılan fiil budur.
• "Kullarından dilediğine, emrinden olan rûhu bırakır" (Ğâfir 40/15) — yülkı'r-rûha min emrihî alâ men yeşâü min ıbâdih.

Son iki ayet belirleyicidir: vahyin iniş fiili budur. Ve ayette bırakılan şeyin adı da veriliyor: ذِكْر.

ذِكْر — bu kök bu tefsirde A'lâ ve Ğâşiye bölümlerinde ayrıntılı işlendi ve orada kaydedilenleri tekrarlamıyorum. Kısaca: kökün altında hem anmak hem hatırlamak var, ve Kur'an kendisini bu kelimeyle adlandırır (innâ nahnu nezzelne'z-zikra, Hicr 15/9).

Yani beşinci ayet, dizinin ilk dört ayetinde adı konmamış olan şeyi kısmen adlandırıyor: taşınan şey bir hatırlatmadır.

Bu, bütün dizinin okunuşunu değiştiriyor. Geriye dönüp bakın:

1. Gönderiliyorlar — kimin tarafından, söylenmiyor. 2. Şiddetle esiyorlar. 3. Yayıp seriyorlar. 4. Ayırıyorlar. 5. Bir hatırlatma bırakıyorlar.

Dizinin sonunda bir muhatap beliriyor. Hatırlatma, hatırlayacak biri için bırakılır. İlk dört ayette hiçbir insan yoktu; beşinci ayette insan, adı anılmadan sahneye giriyor — çünkü zikrin alıcısı odur.

Sâffât ile karşılaştırma. Kur'an'da neredeyse birebir aynı yapı bir kez daha geçer:

"Saf saf dizilenlere andolsun · sürüp sevk edenlere · ve bir zikri okuyanlara" (Sâffât 37/1-3) — fe't-tâliyâti zikrâ.

İki dizinin son ayeti aynı kelimeyle bitiyor: ذِكْرًا. Ve iki dizide de bu, sondaki ayettir; ve iki dizide de o kelime, öncesindeki mansûblardan farklı olarak bir içerik bildiriyor.

Bu ortaklığı bir gözlem olarak kaydediyorum. İki sûre arasında bilinçli bir gönderme olduğu iddiasında değilim; ama Kur'an'ın yemin dizilerinin hatırlatmanın taşınmasıyla kapanma eğilimi taşıdığını gösteriyor.

Bir kalıp farkı da kaydedilmeli: Sâffât'ta fiil telâ (okumak, arkasından gitmek), burada elkā (bırakmak). Okumak sesle, bırakmak elle yapılan bir iştir. Sâffât'ta zikr okunuyor, Mürselât'ta bırakılıyor — yani bir yere konuyor ve orada kalıyor. Bu ayrımı kendi okumam olarak kaydediyorum.