Kıyâme 7-9. ayetler

Fe-izâ berika'l-basar · Ve hasefe'l-kamer · Ve cumia'ş-şemsü ve'l-kamer "Göz kamaştığı, ay tutulduğu, güneşle ay bir araya getirildiği zaman."

İnşikâk bölümünde izâ ile in arasındaki fark işlendi: in şüpheli olan için, izâ olacağı kesin olup yalnızca vakti bilinmeyen için kullanılır. Ve orada kaydedildiği gibi, Kur'an kıyamet sahnelerini neredeyse istisnasız izâ ile açar.

Buradaki fark şu: İnşikâk'ta izâ'nın cevabı verilmemişti, cümle askıda bırakılmıştı. Kıyâme'de cevap açıkça geliyor — onuncu ayet: "O gün insan der ki…"

Yani aynı yapı, iki sûrede iki farklı kullanım. İnşikâk boşluk bırakıp okuyucuyu içine çekiyordu; Kıyâme boşluk bırakmıyor, çünkü altıncı ayette sorulmuş bir soru var ve o sorunun bir muhatabı var.

Baştaki فَ de bunu gösteriyor: bir önceki ayete bağlanıyor. "Ne zamanmış?" diye soruyorsun — işte o zaman şu olacak.

Kök: ب-ر-ق. Somut anlamı şimşek, parlama, ani ışık. Berk — şimşek; bârika — parlayan şey; ibrîk (parlak kap) da bu kökle ilişkilendirilir.

Barika'l-basar deyimi, gözün ani bir ışık ya da dehşet karşısında kamaşması, donması, kırpılamaz hale gelmesini anlatır. Şimşek çaktığında gözün yaptığı şeyi düşünün: bir an için görme kesilir, göz açık kalır ama bir şey seçemez.

Kelime hakkında iki okuyuş nakledilir ve ikisi de kamaşma ile donma anlamı etrafındadır; anlam sonucunda büyük bir fark doğmaz. Hangi okuyuşun hangi kıraat imamına ait olduğunu vermiyorum, çünkü emin değilim.

Kur'an'da aynı hal başka bir kelimeyle de tarif edilir:

"Onları ancak gözlerin dehşetle donup kalacağı (teşhasu fîhi'l-ebsâr) bir güne erteliyor." (İbrâhim 14/42)

İki tasvir de aynı yere bakıyor: göz açıktır, ama görme işlevini yitirmiştir.

Ve sahnenin sırası dikkat çekicidir. Ayet önce göğü değil, gözü anlatıyor. Kıyamet tasvirleri genellikle dışarıdan içeriye doğru gelir — gök yarılır, yer sarsılır, sonra insana dönülür. Burada ters: önce göz, sonra ay, sonra güneş.

Yani sahne, bakanın gözünden açılıyor. Anlatılan şey bir olay değil, bir tecrübe. Kendi okumam olarak kaydediyorum; sıralama metnindir.

Kök: خ-س-ف. Ve bu kökün somut anlamı, Türkçedeki "ay tutulması" karşılığının verdiğinden çok daha serttir: çökmek, batmak, yere gömülmek, içine göçmek.

Kur'an aynı kökü bir yıkım anlatısında kullanır:

فَخَسَفْنَا بِهِۦ وَبِدَارِهِ ٱلْأَرْضَ — "Onu da sarayını da yere geçirdik." (Kasas 28/81)

Orada yer, bir adamı ve evini yutuyor. Aynı fiil.

Gök cisimleri için kullanıldığında husûf, ayın ışığını yitirmesi, kararması, batmasıdır. Ama kökün somut yükü hep aynıdır: bir şeyin çökerek kaybolması.

Fiilin seçimi bir şey söylüyor. Ayet "ayın ışığı gitti" demiyor, "ay söndü" demiyor. Kökün asıl anlamı çökmedir: ay, yerin bir adamı yuttuğu gibi yutuluyor.

Gramer nüktesi. Fiil جُمِعَ — müzekker tekil, edilgen. Oysa iki özne var ve birincisi (eş-şems) müennes. Beklenen cumiati'ş-şemsü ve'l-kamer olurdu.

Nahivcilerin izahı: fiil öznesinden önce geldiğinde tesniye ve cemi alâmeti almaz, ayrıca en yakın öznesine uyabilir ya da iki özne bir bütün sayıldığında müfred kalabilir. Burada ikisi de işliyor: iki cisim tek bir işlemin nesnesi olarak, tek bir bütün gibi ele alınıyor.

Fiil ayrıca edilgen: cumia — "bir araya getirildi". Kim getirdi, söylenmiyor. Tekvîr bölümünde kaydedildiği gibi, kıyamet tasvirlerinde failin gizlenmesi Kur'an'ın yerleşik bir tercihidir.

"Toplanmak" ne demek? Klasik müfessirlerin verdiği izahlar:

Üçü de klasik kaynaklarda vardır ve aralarında tercih yapmayı gerektiren bir karine yok. Tercih bildirmiyorum.

Ama üçünün ortak yanı üzerinde durmaya değer: güneş ile ay arasındaki fark, zamanın ölçüldüğü farktır. Gece ile gündüzü, ay ile yılı, takvimi ayıran şey bu ikisinin ayrı ayrı hareket etmesidir. İkisi bir araya geldiğinde ölçülecek zaman kalmaz.

Ve bu, altıncı ayetteki soruya sûrenin verdiği sessiz cevaptır. Adam "ne zaman?" diye sordu. Sahne, zamanın ölçüldüğü iki aletin birleştirilmesiyle açılıyor. Sorunun cevabının verilebileceği ölçek, sorunun cevaplandığı anda ortadan kalkıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; iki cismin zaman ölçüsü olması ise Kur'an'ın kendi ifadesidir: "Güneşi bir ışık, ayı bir aydınlık yaptı ve yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller takdir etti" (Yûnus 10/5).