Kıyâme 5. ayet

Bel yürîdü'l-insânü li-yefcura emâmeh "Doğrusu insan, önünü yarıp açmak istiyor."

Sûrenin teşhis ayeti. Ve tercümesi en zor ayetlerinden.

بَلْ Arapçada idrâb edatıdır: söylenen şeyden vazgeçip başka bir şeye geçmek. İki türlü çalışır — ya önceki hükmü iptal eder, ya da onu bırakıp daha önemli olana geçer.

Burada ikincisi işliyor. Üçüncü ayet bir kanaat tarif etmişti: adam kemiklerin toplanamayacağını sanıyor. Beşinci ayet o kanaatin üstünü çiziyor ve altındakini söylüyor: asıl mesele ne sandığı değil, ne istediği.

Bu, sûrenin en keskin hamlesidir. İnkâr bir bilgi eksikliği olarak değil, bir irade tercihi olarak tarif ediliyor. Adam delil bulamadığı için reddetmiyor; reddetmek istediği için delil aramıyor.

Bakara 2/6 bahsinde küfür kökü için kaydedilen tespit tam buraya oturuyor: kökün anlamı örtmektir, bilmemek değil; küfür, bildiğinin üstünü örtmektir. Kıyâme 75/5, o örtme fiilinin saikini söylüyor.

Kök: ر-و-د. Somut anlamı ilginçtir: bir yer aramak için gidip gelmek, yoklamak. Râid, kabilenin önünden gidip otlak ve su arayan öncüdür. Aynı kökten irâde (isteme) ve rüvayd (yavaşça) gelir.

Yani "istemek" fiilinin kökünde bir arayış hareketi var: isteyen kişi, istediğine giden yolu yokluyor.

Bu, ayete uygun düşüyor: adam bir şeyi istiyor ve o isteğe uygun bir yol arıyor. Aradığı yol, altıncı ayette görünecek — bir soru.

Kök: ف-ج-ر. Bu kök bu tefsirde iki yerde ayrıntılı işlendi ve tekrarlamıyorum:

• Şems ve İnfitâr bölümlerinde: somut anlamı yarmak, yarıp akıtmak, patlatarak fışkırtmak. Fecr — gecenin yarılıp ışığın fışkırdığı an. Tefcîr — suyun yarılarak fışkırtılması. Ve ahlâkî dalda: fücûr — kişiyi tutan sınırın yırtılması; fâcir, üstündeki örtüyü yarıp çıkan, kendisini tutan sınırı delen kişi. Orada kaydedilen tespit şuydu: fücûr bir eksiklik değil bir taşmadır — kabına sığmayan suyun seti yıkması gibi.
• Fecr bölümünde: kökün falq ile karşılaştırması.

Buraya özgü olan, fiilin nesnesinin olmamasıdır.

Ayet "günah işlemek istiyor" demiyor. Yefcura fiilinin nesnesi yok; onun yerine bir zarf var: أَمَامَهُ — "önünü / önündekini". Yani yarılan şey bir yasak, bir sınır, bir kural değil — zaman.

Kök: أ-م-م. Ve bu kökün ailesi dikkat çekicidir: ümm (anne), ümmet (topluluk), imâm (önde duran, öne geçen), emâm (ön taraf).

Ortak fikir: öncelik, önde olma, kaynakta olma. Anne önce gelendir; imam önde durandır; emâm önde olan yerdir.

Yani emâmehû — "onun önü", önündeki alan, gelecek zaman.

Şimdi ihtilaf tablosu:

İkinci okuma, altıncı ayetle birlikte okunduğunda en tutarlı olanıdır ve gerekçesi metnin kendisindedir: beşinci ayet "önünü yarmak istiyor" diyor, altıncı ayet hemen ardından o isteğin nasıl dile geldiğini gösteriyor — "O gün ne zamanmış?" Yani önü yarmanın somut hali, tarihi belirsiz kılmaktır. Tercihimi bildiriyorum; bağlayıcı değildir ve birinci okuma klasik kaynaklarda en yaygın olanıdır.

Görüntüyü tarif edelim. Bir insanın önünde bir duvar var: hesap. Fecere fiili o duvarı yarmayı, delip geçmeyi, önünde açık bir alan bırakmayı anlatıyor. Yarılan şey ne bir kaya ne bir gök; kişinin kendi geleceği. Adam, ilerisinde durduğunu bildiği şeyi delip geçerek ötesine açık bir yol yapmak istiyor.

Ve kökün asıl anlamı burada tam olarak işliyor: fecr, gecenin yarılıp ışığın fışkırmasıdır — yani kapalı olanın açılması. Adam da bir açılma istiyor, ama açtığı şey ışığa değil boşluğa çıkıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; kökün anlam alanı ve zarfın işlevi ise dil verisidir.

Aynı fikir İnsân sûresinde tersinden kurulur:

وَيَذَرُونَ وَرَآءَهُمْ يَوْمًا ثَقِيلًا — "Ve arkalarına ağır bir günü bırakıyorlar." (İnsân 76/27)

Orada bırakılan şey arkaya (verâ) konuyor; burada yarılan şey önde (emâm) duruyor. İki ayet aynı hareketi iki yönden anlatıyor: hesabı önden delip geçmek ile arkaya atmak, aynı işin iki adı.

Ve iki sûre yalnızca bu görüntüde değil, bir kelimede de birleşiyor: her ikisinde de bu hayat el-âcile diye anılıyor. Buna yirminci ayette dönüyorum.