Kıyâme 37-39. ayetler

Elem yekü nutfeten min meniyyin yümnâ · Sümme kâne alakaten fe-halaka fe-sevvâ · Fe-ceale minhü'z-zevceyni'z-zekera ve'l-ünsâ "O, akıtılan bir meniden bir damla değil miydi? Sonra alaka oldu; derken (Allah onu) yarattı ve düzenledi. Ondan iki eşi, erkeği ve dişiyi var etti."

أَلَمْ يَكُنْ olması beklenirdi; ayet sondaki ن'u düşürüyor: elem yekü.

Arapçada buna tahfîf (hafifletme) denir ve kâne fiilinin cezm halinde yaygındır. Etkisi ses akışını hızlandırmaktır: cümle kesintisiz akıyor.

Soru edatı yine inkârî istifham — üçüncü ve otuz altıncı ayetlerdeki gibi. Ama yön değişti: oradaki sorular muhatabın kanaatini reddediyordu; buradaki soru muhataba kendi geçmişini onaylatıyor.

Kök: ن-ط-ف. Anlamı damlamak, sızmak, azar azar akmak. Nutfe — bir damla su; kelime berrak, az miktardaki su için de kullanılır.

Kelimenin seçimi üzerinde durmak gerekiyor. Nutfe, bir maddenin adı değil, bir miktarın adıdır: azlık. Ayet bir biyolojik terim kullanmıyor; "damla" diyor.

Ve delilin yükü tam buradadır: karşılaştırma, madde üzerinden değil ölçek üzerinden kuruluyor. Bir damladan bir insan çıkmışsa, çürümüş kemikten bir insan çıkması neden imkânsız olsun?

Kök: م-ن-ي. Ve bu kökün anlam ailesi şaşırtıcı biçimde geniştir:

• مَنَىٰ (menâ) — takdir etti, ölçtü, biçti.
• مَنِىّ (menî) — akıtılan.
• مَنِيَّة (meniyye), çoğulu مَنَايَا — ölüm; dilcilerin izahına göre "takdir edilmiş olan".
• أُمْنِيَّة (ümniyye), çoğulu أَمَانِىّ — temenni, kuruntu.

Bu son türev Bakara 2/78 bahsinde işlenmişti: emânî — gerçeğe değil isteğe dayalı kanaat. Orada kaydedilen tespit şuydu: metin okunuyor ama bilinmiyor; boşluğu dolduran şey kişinin ne olmasını istediğidir.

Yani hayatın başlangıcının adı ile kuruntunun adı ve ölümün adı aynı kökten geliyor — çünkü üçü de "takdir edilen, ölçülen" fikrine bağlanır. Bu bağı bir sözlük gözlemi olarak naklediyorum; kökün tarihî gelişimi hakkında kesin hüküm vermiyorum ve üzerine bir yorum bina etmiyorum.

يُمْنَىٰ — edilgen muzari: "akıtılan / dökülen". Yine bir edilgen: insanın kendi başlangıcında bile fâil değil.

Kelime hakkında iki okuyuş nakledilir (yümnâ / tümnâ); anlam sonucunda büyük fark doğurmaz — biri menîye, öteki nutfeye dönen zamire göre. Hangi okuyuşun hangi imama ait olduğunu vermiyorum, çünkü emin değilim.

Kök: ع-ل-ق. Bu kelime Alak sûresi bölümünde ayrıntısıyla çözümlendi. Oradaki tespitin özeti: kökün anlamı asılmak, tutunmak, yapışmaktır; alaka — asılan, tutunan şey; alak aynı zamanda sülük anlamına da gelir (asılan hayvan) ve pıhtı için de kullanılır.

Ve orada, kelimenin modern embriyolojiyle örtüştürülmesine dair iddia beş gerekçeyle ayrıntılı olarak ele alınmış ve reddedilmişti. Aynı tutumu burada da koruyorum ve gerekçeleri tekrarlamıyorum. Kısaca: kelimenin anlamı verilir ve eksiltilmez; ama bu, ayetin iddiası olarak sunulamaz ve bir mucize delili haline getirilemez. Ayetin kendi amacı bilgi vermek değil; bir alçaltma ve bir kudret delili kurmaktır.

Buraya özgü olan, kelimenin gramer konumudur.

Alak sûresinde kelime bir malzemeydi: insan bundan yaratıldı. Kıyâme'de bir aşamadır: insan bu hale geldi, sonra başka bir hale geçti.

Fark önemsiz değil. Kıyâme, bir dizi kuruyor: damla → alaka → yaratma → düzenleme. Dört basamak, ve her basamakta bir öncekinden farklı bir şey var.

Ayetin ortasında fâil değişiyor ve değişim söylenmiyor.

• kâne alakaten — "o alaka oldu". Özne: insan.
• fe-halaka fe-sevvâ — "yarattı ve düzenledi". Özne: Allah.

Cümlenin içinde, hiçbir bağlaç ya da uyarı olmadan, edilgen bir oluştan etkin bir yapmaya geçiliyor.

Klasik tefsirlerde bu, gizli özne değişimi olarak açıklanır ve karinesi açıktır: yaratma fiilinin öznesi insan olamaz.

Etkisi şu: ilk iki basamakta insan bir oluş içinde — damla oldu, alaka oldu, kendisi bir şey yapmadı. Üçüncü basamakta bir fâil devreye giriyor. Yani insan, hikâyesinin başında yoktur; ortasında bile yoktur.

İki فَ (fâ) harfi de bunu pekiştiriyor: fe-halaka fe-sevvâ — hızlı ve kesintisiz ardışıklık. Basamaklar arasında boşluk yok.

Ve şimdi sûrenin en belirgin yapı kapanışlarından biri.

Bu fiil sûrenin dördüncü ayetinde de geçmişti:

Sûre aynı fiille açılıyor ve kapanıyor. Dördüncü ayette bir iddia vardı: "parmak uçlarını düzenlemeye kadiriz." Otuz sekizinci ayet o iddianın gerçekleşmiş halini gösteriyor: zaten düzenledi.

Yani sûre, gelecekte yapılacağı söylenen işin geçmişte yapılmış olduğunu gösteriyor. İddia, delilini kendi içinde taşıyor.

Şems 91/7 bahsinde bu kök için kaydedilen tespit — bir şeyin parçalarını birbirine denk getirmek, oranlarını tutturmak — iki ayette de aynıdır. Değişen tek şey, denklenen şeyin büyüklüğü.

Bu simetriyi kendi okumam olarak sunuyorum; fiilin iki ayette bulunması metnin verisidir.

Kök: ز-و-ج. Ve Arapçada زَوْج (zevc) kelimesinin bir inceliği var: Türkçedeki "çift" değil, çiftin bir teki demektir. Bir ayakkabının teki zevctir; ikisi birden zevcân.

Bu yüzden Kur'an hem erkek hem kadın için zevc der; kelime "eş"tir, "eşlerden biri"dir.

ٱلزَّوْجَيْن — tesniye: iki eş, çiftin iki tarafı.

مِنْهُ zamiri neye dönüyor? İki okuma vardır: nutfeye (aynı damladan iki cins) ya da el-insâna (aynı türden iki cins). İkisi de mümkündür ve anlamda büyük fark doğurmaz.

ٱلذَّكَرَ وَٱلْأُنثَىٰ — ez-zevceyn'in açıklaması (bedel): "iki eşi — erkeği ve dişiyi."

Dizim nüktesi: önce birlik (ez-zevceyn — bir çift), sonra ayrım (ez-zeker ve'l-ünsâ). Ayet ikiliği önce bir bütün olarak koyuyor, sonra parçalıyor.

ذ-ك-ر kökü ile zikr (anma) arasındaki ilişki dilciler arasında tartışılır; kesin bir bağ kurulmuş değildir ve burada üzerine bir şey bina etmiyorum. أ-ن-ث kökü için dilcilerin naklettiği izah, kökte bir yumuşaklık fikri bulunduğudur; bu izahı naklediyorum, kesinlik iddiasında bulunmuyorum.

Bir soru sorulabilir: diriltme delili otuz sekizinci ayette tamamlanmıştı (fe-halaka fe-sevvâ). Otuz dokuzuncu ayet neden ekleniyor?

Klasik izah şudur: cinsiyet ayrımı, kudretin ayrı bir delilidir — aynı malzemeden iki farklı sonuç. Damla birdir, çıkan iki cinstir. Yani mesele yalnızca bir şeyin var edilmesi değil, var edilirken ayrıştırılmasıdır.

Ve bu, dördüncü ayetteki delil hattının devamıdır. Orada da mesele ayrıntıydı: parmak uçlarını düzenlemek. Burada da: tek bir damladan iki ayrı düzen çıkarmak.

Sûre kudreti hep ayrıntıdan delillendiriyor, büyüklükten değil. Kendi okumam olarak kaydediyorum.