Müddessir 32-37. ayetler — Yeminler

Kellâ ve'l-kamer / Ve'l-leyli iz edbera / Ve's-subhi izâ esfera / İnnehâ le-ihde'l-kübar / Nezîran li'l-beşer / Li-men şâe minküm en yetekaddeme ev yeteahhar

"Hayır! Aya, çekildiğinde geceye, ağardığında sabaha yemin olsun ki: o, en büyüklerden biridir — insanlar için bir uyarıcı; içinizden öne geçmek ya da geri kalmak isteyenler için."

Bir yemin dizisinin kellâ ile açılması dikkat çekicidir.

Klasik tefsirlerde iki izah verilir:

Bir tercih dayatmıyorum. Birinci izah Fecr'de kaydedilen kellâ işleviyle uyumludur.

Ve dizinin bir yönü var: ay (gece ortası) → gecenin çekilmesi → sabahın açılması. Karanlıktan aydınlığa doğru bir hareket.

Bir dizim nüktesi, gözden kaçmaya müsait.

• Gece için: إِذْ — geçmiş zaman zarfı, olmuş bir ana işaret eder.
• Sabah için: إِذَا — gelecek/tekrarlanan zaman, kesinlik bildirir.

Yani gece "çekilmiş" olarak, sabah "açılacak" olarak anılıyor.

Bu farkın anlam taşıyıp taşımadığı tartışmalıdır ve bu kelimede bir kıraat farkı da nakledilir (iz edbera / izâ edbera). Hangi okuyuşun hangi imama ait olduğu konusunda kesin bir liste vermiyorum; yaygın basılı mushafta (Hafs rivayeti) إِذْ أَدْبَرَ okunur.

Dolayısıyla edat farkından bir sonuç çıkarmıyorum. Kaydettiğim, farkın varlığıdır.

Yukarıda (74/23) kaydedildiği gibi, bu fiil sûrede ikinci kez geçiyor: bir kez adam için, bir kez gece için. Ve orada kurulan karşıtlık burada tamamlanıyor:

Adamın sırt çevirmesinin ardından inkâr geliyor; gecenin sırt çevirmesinin ardından sabah geliyor.

Bu okumayı kendi çıkarımım olarak kaydettiğimi tekrar belirtiyorum.

Ayrıca: Duhâ'de gece yeminleri bir tabloda toplanmış ve bu ayet (74/33) "iz edbera — arkasını döndüğünde — çekilme" olarak kaydedilmişti. Oradaki tabloyla çelişmiyorum; eklediğim şey, aynı fiilin sûre içinde bir kez daha geçmesidir.

Kök: س-ف-ر. Bu kök Abese'de sûrenin omurgası olarak tafsilatlı işlendi. Orada kaydedilen çekirdek:

"Bu kökün altında tek bir fikir var: örtüyü kaldırmak, açığa çıkarmak."

Ve türevlerin dağılımı orada verilmişti: sefera (açtı, örtüyü kaldırdı), sefer (yolculuk — "yolculuğa bu ad, insanların ahlakını açığa çıkardığı için verilmiştir"), sifr (büyük kitap), sefîr (elçi), süfre (sofra), misfera (süpürge).

Ve orada verilen örneklerden biri tam olarak bu ayettir: esfera's-subhu — sabah ağardı, örtüsü kalktı.

Abese ayrıca sûre içi bir dönüşü kaydetmişti: sefera (80/15, yazıcılar) → müsfira (80/38, açılmış yüzler), ve şu tespit yapılmıştı: "Aynı kök, aynı iş, iki katta." Ve müsfira için: "Yani yüz, sabaha benzetiliyor. Karanlığın çekildiği, örtünün kalktığı, ışığın göründüğü an."

Burada, benzetmenin aslı duruyor: sabahın kendisi.

Şimdi bir örgü kurulabilir ve bu, sûrenin en dikkat çekici yapılarından biridir.

Sûre ٱلْمُدَّثِّر ile açıldı — kökü د-ث-ر, anlamı örtünmek; ve ikinci kolu izi silinmek.

Otuz dördüncü ayette أَسْفَرَ var — kökü س-ف-ر, anlamı örtüyü kaldırmak, açığa çıkarmak.

İki kök, tam karşıt işleri adlandırıyor:

Sûre, örtünmüş bir adama seslenerek açılıyor ve açılan bir sabaha yemin ederek doruğuna varıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki kök arasında akrabalık iddia etmiyorum — kökler tamamen ayrıdır; kurulan bağ kavramsaldır ve iki kökün somut anlamlarının karşıtlığına dayanır.

"O, en büyüklerden biridir."

Zamir (hâ) neye dönüyor? Klasik izahlar: sekar'a (en yaygın), ya da genel olarak anlatılan olaylara.

ٱلْكُبَر — el-kübrâ'nın çoğulu (fu'lâ → fu'al): "en büyükler".

Ve ك-ب-ر kökü sûrede üçüncü kez geçiyor. Yukarıda 74/3 ve 74/23 için kurulan tablo şimdi tamamlanıyor:

Üç konum: emredilen büyüklük, gasp edilen büyüklük, ve karşılık olarak gelen büyüklük.

Bu örgüyü bir gözlem olarak kaydediyorum; sûrenin bilinçli bir tasarımı olduğunu iddia etmiyorum. Ama üç geçiş de metinde durmaktadır.

Bir ayrıntı: ayet "en büyüğüdür" demiyor, "en büyüklerden biridir" diyor.

Yani bir sıralama yapılmıyor, bir kategoriye yerleştirme yapılıyor.

Ve bu, Beled'de kaydedilen ilkeyle uyumludur: "adlandırılan şey sınırlanır" (bu ifade A'lâ'de geçiyordu). Burada da tam bir sıralama verilmiyor.

"İnsanlar için bir uyarıcı."

Ve sûrenin ikinci ayeti burada geri dönüyor.

74/2: kum fe-enzir — "kalk ve uyar." 74/36: nezîran li'l-beşer — "insanlar için bir uyarıcı."

Aynı kök (ن-ذ-ر), sûrenin iki ayrı yerinde. Birincisinde muhataba emir, ikincisinde bir vasıf.

Ve nezîr kimin sıfatı? Klasik tefsirlerde iki izah:

Birinci izah siyaka daha uygundur — zamirler sekar'a dönüyor. Ama ikincisi de klasik kaynaklarda savunulur ve 74/2 ile bağ kurar.

Bir tercih belirtmiyorum; ama şunu kaydediyorum: iki izah birleştiğinde, uyarma işi hem metnin hem taşıyıcısının işi oluyor.

Ve ٱلْبَشَر kelimesi, sûrede dördüncü ve son kez geçiyor. Yukarıda (74/25) verilen tablo tamamlanmış oldu.

"İçinizden öne geçmek ya da geri kalmak isteyenler için."

Sûrenin en açık serbest bırakma cümlesi.

• تَقَدَّمَ — ق-د-م kökünden, tefe''ul babı: öne geçmek, ilerlemek.
• تَأَخَّرَ — أ-خ-ر kökünden, tefe''ul babı: geri kalmak, geride durmak.

İki fiil de aynı babda. Ve tefe''ul babı, bu tefsirde defalarca kaydedildiği gibi, fiilin kişinin kendi tarafından, kendine yapıldığını bildirir.

Yani öne geçmek de geri kalmak da kişinin kendi işidir.

Bu ikili Kur'an'da bir kez daha, tam olarak hesap bağlamında geçer:

• "Her nefis, önden gönderdiğini ve geride bıraktığını bilir" (İnfitâr 82/5) — mâ kaddemet ve ahharat. İnfitâr'de işlendi.
• "O gün insana, önden gönderdiği ve geride bıraktığı bildirilir" (Kıyâme 75/13).

Ve Müzzemmil 73/20'de de aynı kök geçiyordu: ve mâ tukaddimû li-enfüsiküm min hayr — "kendiniz için önden ne gönderirseniz."

Yani iki sûre de ق-د-م kökünü, kişinin kendi lehine yaptığı işi adlandırmak için kullanıyor.

Li-men şâe minküm — "içinizden dileyen için."

Ve burada iki şey birden oluyor:

1. İltifat: hitap yine çoğula dönüyor (minküm — "sizden"). Sûre boyunca üçüncü şahıs anlatısı sürüyordu; burada doğrudan muhataba dönülüyor. 2. Serbest bırakma: men şâe — "dileyen".

Müzzemmil 73/19'da aynı kalıp işlenmişti ve orada kaydedilen şey burada da geçerli: emir dizisinin ardından bir kapı gösteriliyor, zorlama konmuyor.

Ve dikkat: iki seçenek de sayılıyor. Ayet "öne geçmek isteyenler için" demiyor; "öne geçmek ya da geri kalmak isteyenler için" diyor.

Yani uyarı, ikisine de açık bir kapı olarak sunuluyor. Uyarının kendisi bir tercihe zorlamıyor; tercihin yapılabileceği zemini kuruyor.

Bu okumayı kendi çıkarımım olarak kaydediyorum.