74/31 — Sayının kendisinin imtihan olması
وَمَا جَعَلْنَآ أَصْحَـٰبَ ٱلنَّارِ إِلَّا مَلَـٰٓئِكَةً ۙ وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِّلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لِيَسْتَيْقِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَـٰبَ وَيَزْدَادَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِيمَـٰنًا ۙ وَلَا يَرْتَابَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَـٰبَ وَٱلْمُؤْمِنُونَ ۙ وَلِيَقُولَ ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ وَٱلْكَـٰفِرُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَـٰذَا مَثَلًا ۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ ٱللَّهُ مَن يَشَآءُ وَيَهْدِى مَن يَشَآءُ ۚ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ ۚ وَمَا هِىَ إِلَّا ذِكْرَىٰ لِلْبَشَرِ
"Biz ateşin görevlilerini yalnızca meleklerden kıldık. Ve onların sayısını, inkâr edenler için bir imtihandan başka bir şey kılmadık — kendilerine kitap verilenler kesin olarak bilsinler, iman edenlerin imanı artsın, kendilerine kitap verilenler ve mü'minler kuşkuya düşmesin, kalplerinde hastalık olanlar ve kâfirler de 'Allah bununla ne demek istedi?' desinler diye. İşte böyle: Allah dilediğini saptırır, dilediğini doğru yola iletir. Rabbinin ordularını O'ndan başkası bilmez. Ve o, insanlar için bir hatırlatmadan başka bir şey değildir."
Kur'an'ın en dikkat çekici öz-yorum ayetlerinden biri: metin, bir önceki ayetinin ne işe yaradığını kendisi açıklıyor.
Ve Hümeze'de bu kökün addede (sayıp durdu) biçimi işlenmiş ve şu kaydedilmişti: "sayı, belirsizliği ölçülebilir hale getirir... Sayı, kontrol edilemeyen bir alandan kontrol edilebilir bir rakam çıkarır."
Ve burada aynı mekanizma tersten işliyor. Sayı verildiğinde, verilen sayı kavranabilir bir şey olur — ve tam da bu yüzden tartışmaya açılır.
- فِتْنَة (fitne) — sınama, deneme; ve sınamanın yol açtığı karışıklık.
- مَفْتُون (meftûn) — sınanmış; ve buradan "aklı çelinmiş".
Kur'an'da kelimenin bu somut anlamına doğrudan gönderme yapan bir ayet vardır: "Ateşte azap görecekleri gün — 'Tadın fitnenizi!'" (Zâriyât 51/13-14) — yevme hüm ale'n-nâri yuftenûn.
Kökün merkezi, ateşle sınama. Ve bu ayette fitne kelimesinin, ateşin görevlilerinin sayısı hakkında kullanılması dikkat çekicidir.
Yani on dokuz rakamı bir malumat değil; bir ölçü aletidir. Ve ölçtüğü şey, kendisine verilen tepkidir.
Bu, olağandışı bir hamledir. Metin, kendi verdiği bilginin işlevini kendisi tarif ediyor — ve "bunu öğrenin diye söyledim" demiyor, "buna nasıl tepki vereceğinizi görmek için söyledim" diyor.
| Grup | Metin | Tepki | Fiil |
|---|---|---|---|
| 1 | ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَـٰبَ — kendilerine kitap verilenler | Kesin biliş | لِيَسْتَيْقِنَ — istif'âl: yakîne ulaşmak |
| 2 | ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ — iman edenler | İmanın artması | وَيَزْدَادَ ... إِيمَـٰنًا |
| 3 | ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ — kalplerinde hastalık olanlar | Soru, itiraz | وَلِيَقُولَ |
| 4 | ٱلْكَـٰفِرُونَ — kâfirler | Aynı soru | وَلِيَقُولَ |
Bu, Bakara 2/26'da işlenen mekanizmayla birebir aynıdır. Orada, sivrisinek örneği verilirken şu kaydedilmişti: aynı örnek "birçoğunu saptırır, birçoğunu da doğru yola iletir."
Aynı soru, aynı lafızla, iki ayrı sûrede. Ve her ikisinde de soruyu soranlar, bir "örnek"in (mesel) küçüklüğüne ya da tuhaflığına takılanlardır.
Bir soru doğuyor: kendilerine kitap verilenlerin bu sayıyı duyunca neden "kesin olarak bilecekleri" söyleniyor?
Klasik tefsirlerde verilen izah şudur: kendi kitaplarında buna benzer bir bilgi bulunduğu ve örtüşmenin onlar için bir doğrulama sayılacağı.
Bu izahı aktarıyorum, ama bir kayıt düşmem gerekiyor: hangi metinde, ne şekilde böyle bir bilginin bulunduğuna dair kesin bir tespit yapamıyorum ve bu konuda bir iddiada bulunmuyorum. Klasik kaynaklarda bu yönde açıklamalar vardır; ayrıntılarına girmiyorum.
Metnin kendisinden söylenebilecek olan şudur: ayet, sayının kitap ehli üzerinde bir doğrulama etkisi yapacağını bildiriyor; sebebini açıklamıyor.
Ve tekrar, olumsuz yönden yapılıyor. Önce olumlu söylenmişti (kesin bilsinler, imanları artsın), sonra olumsuz (kuşkuya düşmesinler).
Bu, Müddessir 74/9-10'da görülen tekniğin aynısıdır: yevmün asîr / ğayru yesîr — bir şeyi söyleyip zıddını olumsuzlamak.
Bakara 2/10'da bu ifade (fî kulûbihim maradun fe-zâdehümüllâhu maradâ) işlendi ve orada kaydedilen tespit şuydu: "Buradaki artış da, bir önceki ayetteki mühür gibi, tercihin sonucudur."
| Grup | Ne artıyor |
|---|---|
| İman edenler | إِيمَـٰنًا — iman |
| Kalbinde hastalık olanlar | (Bakara 2/10'da) مَرَضًا — hastalık |
Aynı bilgi, iki yönde artış üretiyor. Bu bağı Bakara'ye dayandırarak kuruyorum.
Bakara 2/7'de bu tartışmanın çerçevesi kurulmuş ve Tekvîr 81/29'da uygulanmıştı. Orada kaydedilen tavır ve kayıt burada da geçerlidir ve tekrarlamıyorum:
"Bu tefsirde taraf tutmuyorum... tarafların hiçbiri insanın sorumsuz olduğunu savunmamıştır; tartışma sorumluluğun nasıl kurulduğu üzerinedir."
Cümle كَذَٰلِكَ ("işte böyle") ile başlıyor. Yani "saptırma" ve "hidayet", az önce anlatılan mekanizmaya işaret ediyor.
Yani ayet, saptırma ve hidayeti soyut bir kararname olarak değil, az önce tarif edilen sürecin adı olarak sunuyor.
Bu okumayı kendi çıkarımım olarak kaydediyorum ve bir kelam görüşü olarak öne sürmüyorum. Bakara 2/7'de kaydedilen çerçeveyle uyumludur: orada da mühürleme, "insanın tercihinin önüne konan bir engel değil, tercihin sonucu olarak gelen bir kilitlenme" olarak tarif edilmişti.
Yani ayetin kendisi, verdiği sayıyı bir bilgi kaynağı olmaktan çıkarıyor. Sayı verilmiştir ama üzerine bina yapılacak bir zemin olarak verilmemiştir.
ذِكْرَىٰ — fu'lâ vezninde. Alak'de bu veznin büşrâ, husnâ, ukbâ ile birlikte kaydedildiği belirtilmişti.
Müzzemmil 73/19'da aynı adlandırma işlenmişti: "Sûre boyunca ağır şeyler söylendi... Ve hepsinin sonunda metin kendine bir ad veriyor: hatırlatma."
Aynı hamle, iki sûrede. Ve burada kelime bir kez daha li'l-beşer ile tamamlanıyor — kelimenin sûredeki üçüncü geçişi.