Müzzemmil 11. ayet

Ve zernî ve'l-mükezzibîne ûli'n-na'meti ve mehhilhüm kalîlâ "Beni ve yalanlayanları — o refah sahiplerini — baş başa bırak. Ve onlara biraz mühlet ver."

Kök: و-ذ-ر. İlginç bir fiildir: mâzîsi (geçmiş zamanı) kullanılmaz, yalnızca muzâri ve emir kipleri kullanılır. Anlamı: bırakmak, terk etmek, kendi haline bırakmak.

وَذَرْنِى — "beni bırak."

Ve buradaki dizim, Arapçada özel bir kalıptır: وَ + مفعول معه (mef'ûl-ü maah — "birliktelik nesnesi"). Zernî ve'l-mükezzibîn — "beni yalanlayanlarla (baş başa) bırak."

Yani anlam "beni bırak, onları da bırak" değil; "beni onlarla yalnız bırak"dır. Türkçedeki "sen karışma, ben onunla hallederim" ifadesinin taşıdığı fikir.

Bu kalıp Kur'an'da birkaç yerde geçer ve hepsi aynı işi yapar: hesabı muhataptan alıp konuşana devretmek. Bir sonraki sûrenin on birinci ayeti aynı kelimeyle açılacak: zernî ve men halaktü vahîdâ.

İki sûrenin on birinci ayeti de aynı fiille başlıyor. Bu örtüşmeyi bir gözlem olarak kaydediyorum; ayet numaralarının denk gelmesi üzerine hiçbir iddia kurmuyorum — mushaftaki ayet bölümlemesi ayrı bir meseledir ve bu tür sayısal örtüşmelerden hüküm çıkarmak STYLE'ın yasakladığı türden bir işlemdir.

Bir önceki ayette muhataba iki emir verilmişti: sabret, ayrıl. Şimdi üçüncüsü geliyor: karışma.

Ve bu, muhatabın üzerinden bir yükün alınması demektir. Karşılık verme, hesap sorma, sonuç alma işi ona ait değil.

İnşirâh'de İnşirâh 94/2'nin ("senden yükünü indirdik") yaptığı iş buydu. Burada benzer bir hafifletme var, ama farklı bir yolla: yük indirilmiyor, görev devrediliyor.

Kök: ك-ذ-ب. Tef'îl babında كَذَّبَ — yalanlamak, yalan saymak.

Bab farkı önemlidir:

• كَذَبَ (kezebe) — yalan söylemek. Kişinin kendi sözü yalandır.
• كَذَّبَ (kezzebe) — yalanlamak, yalan saymak. Başkasının sözünü reddetmektir.

Ayet ikincisini kullanıyor. Yani suçlanan şey yalan söylemek değil, gelen sözü yalan saymaktır.

Ve ism-i fâil çoğul olarak (el-mükezzibîn) geldiği için, bu bir sıfattır — bir grup adı değil. STYLE'da kaydedildiği gibi: ayetin tarif ettiği vasıftır; kim o vasfı taşırsa ona dahildir.

Bu tamlama üzerinde dikkatle durmak gerekiyor, çünkü Türkçe mealler onu çoğu zaman "nimet sahipleri" diye verir ve bu, kelimeyi yanlış tarafa çeker.

Kök: ن-ع-م. Bu kök, harekesine göre farklı kelimeler üretir ve anlamları ayrışır:

Ayette geçen, fetha ile نَعْمَة'dir. Yani "kendilerine nimet verilmiş olanlar" değil; "refah içinde yaşayanlar", "rahatı yerinde olanlar."

Vurgu, verilene değil, yaşanan hayat standardına kayıyor.

Kur'an'da aynı kelime bir kez daha bu anlamda geçer: "...ve içinde zevk sürdükleri bir refah" (Duhân 44/27) — ve na'metin kânû fîhâ fâkihîn. Firavun hanedanının geride bıraktıkları sayılırken.

Bu, kelimenin anlam yükünü tamamen değiştiriyor. Ayet, muhalefeti bir inanç kategorisiyle değil, bir yaşam durumuyla niteliyor.

Bu, sûrenin en dikkat çekici tespitlerinden biridir ve Kur'an'da yalnız değildir.

Ayet, yalanlayanları tarif ederken bir sıfat ekliyor — ve seçtiği sıfat itikadî değil, iktisadî.

Kur'an bu bağı birçok yerde kurar:

• "Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, oranın refah içindeki ileri gelenleri (mütrafûhâ) mutlaka: 'Biz sizin getirdiğinizi inkâr ediyoruz' dediler" (Sebe 34/34).
• "Bir memleketi helak etmek istediğimizde, oranın refah içindekilerine (mütrafîhâ) emrederiz..." (İsrâ 17/16).
• "Nûh'un kavminden ileri gelen kâfirler dedi ki: Biz seni ancak bizim gibi bir insan görüyoruz; sana uyanların da aramızdaki en aşağı tabaka (erâzilünâ) olduğunu görüyoruz" (Hûd 11/27).
• "Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettik — onlar mal ve görünüş bakımından daha güzeldi" (Meryem 19/74).

Ortak yapı şudur: direnç, toplumun en çok kaybedecek olan kesiminden geliyor.

Ve bunun mantığı zorlama değil: yeni bir düzen teklifi, mevcut düzenden en çok yararlananın aleyhinedir. Bu, gözlenebilir bir toplumsal düzenlilik olarak sosyal bilimlerde de kaydedilir.

Ama burada bir kayıt düşmem zorunlu, çünkü aksi halde ayet yanlış okunur.

Fecr'de aynı kayıt düşülmüştü ve orada kurulan denge burada da korunmalıdır: bolluğun kendisi bir suç ilan edilmiyor. Orada kaydedildiği gibi — "bana verildi" doğru, "verilen şey iyidir" doğru; reddedilen şey, maddî durumun bir yargı delili sayılmasıdır. Ve orada eklenen uyarı burada da geçerli: bir zengini görüp "işte ayetteki adam" demek, metnin yasakladığı işlemin ta kendisidir.

Ayetin söylediği şey daha dar ve daha kesin: bu ayette yalanlama fiili ile refah hâli aynı kişilerde birleşmiş olarak kaydediliyor. Ayet bir kural koymuyor ("refah sahipleri yalanlar" demiyor); belirli bir muhalefetin bileşimini tarif ediyor.

Hümeze'de işlenen mekanizma bu tarifi tamamlıyor: orada malın "araç olmaktan çıkıp amaç haline gelmesi" ve sayma ile kalıcılık vehmi arasındaki bağ kurulmuştu. Ve Fecr'de kurulan bağ da buraya bakıyor: kendi bolluğunu ilâhî onay sayan kişi, o onayı geçersiz kılacak bir teklife direnir.

Bu üçünü birleştiren çıkarım benimdir; ayetler bu zinciri kendileri kurmuyor.

Kök: م-ه-ل. Somut anlamı: acele etmemek, ağır davranmak, süre tanımak.

• مَهْل / مُهْلَة (mehl / mühle) — süre, zaman tanıma.
• مَهَّلَ (mehhele) — tef'îl babı: süre vermek.
• أَمْهَلَ (emhele) — if'âl babı: aynı anlam.
• عَلَى مَهْلٍ — yavaşça, acele etmeden.

İki bab da aynı ayette değil ama Kur'an'da yan yana kullanılır: "Kâfirlere mühlet ver; onlara biraz süre tanı" (Târık 86/17) — fe-mehhili'l-kâfirîne emhilhüm rüveydâ.

Bu ayet Târık sûresinin son ayetidir ve Târık'de işlendi. İki ayet arasındaki örtüşme neredeyse birebirdir: aynı kök, aynı bab, aynı emir, aynı "az" kaydı.

Bu kelime sûrede üçüncü kez geçiyor ve bu, sûrenin en ince örgülerinden biridir:

Aynı kelime, üç ayrı ölçü. İlk ikisi muhatabın gecesini bölüyor, üçüncüsü karşı tarafın vaktini ölçüyor.

Ve üçüncüsündeki "az", bir teselli işlevi görüyor: sabretmesi ve çekilmesi istenen kişiye, bunun süresiz olmadığı bildiriliyor.

Bir gözlem daha, kendi okumam olarak: "az" kelimesi burada muhatap için değil, karşı taraf için kullanılıyor — ama muhatabın duyması için söyleniyor. Sabreden kişiye, sabrın süresi hakkında bir şey söyleniyor.