Cin 9. ayet

Ve ennâ künnâ nak'udü minhâ makâide li's-sem', fe-men yestemi'i'l-âne yecid lehû şihâben rasadâ

"Ve şu ki: Biz eskiden orada dinlemek için oturacak yerlere otururduk. Ama şimdi kim kulak verirse, kendisini gözleyen bir alev bulur."

Yine kâne + muzâri: geçmişte süregelen alışkanlık. Bir kez olmuş bir şey değil, yerleşik bir düzen.

Kök ق-ع-د: oturmak. Ve kelime burada bir mekân fikri taşıyor: oturulan yer.

مَقَاعِد, mak'adın çoğuludur: oturulacak yer, mevki, konum.

Cümlede bir mefûlü mutlak benzeri yapı var: nak'udü … makâide — "oturuşlar otururduk". Arapçada fiille aynı kökten bir isim getirilmesi, fiili pekiştirir ya da türünü belirtir. Burada ikinci işlev öndedir: belirli oturma yerleri, tayin edilmiş noktalar.

Yani anlatılan şey gelişigüzel bir dolaşma değil; düzenli, yerleşmiş, mevki tutmuş bir dinleme faaliyetidir. Nöbet yerleri gibi.

لِلسَّمْعِ — "dinlemek için". Baştaki lâm, gaye bildirir. Oturmanın amacı açıkça söyleniyor: bilgi almak.

Buradaki masdar sem' — basit işitme. 1. ayetteki istemea (kulak vermek) ile karşılaştırın: orada dikkatli bir dinleme vardı ve sonucu iman oldu. Burada da dinleme var ama amacı başka.

الْآنَ — "şimdi". Sûrenin en keskin kelimesi bu olabilir. Tek bir zarf, bütün pasajı bir tarih çizgisine oturtuyor: bir öncesi var, bir sonrası var, ve şu an sonrasındayız.

Ve fiil geri döndü: يَسْتَمِعِ — 1. ayetteki istemea'nın aynısı. Sûre aynı fiili iki kez, iki ayrı işte kullanıyor:

İki dinleme, iki sonuç. Aynı fiil. Fark, dinlenen şeyde ve dinlemenin biçiminde.

Bu karşıtlık sûrenin ana argümanını taşıyor: bilgiye iki yol vardır — verilen ve çalınan. Verilen yol açıktır ve rüşde götürür; çalınan yol kapanmıştır. Cinler ikisini de denemiş ve ikisinin sonucunu da rapor ediyor.

رَصَد, kök ر-ص-د: gözetlemek, bir yerde bekleyip beklemek, pusuda durmak.

Türevleri:

• mirsâd — gözetleme yeri, pusu yeri. Kur'an'da: "Rabbin, gerçekten gözetleme yerindedir" (Fecr 89/14). Bu, Fecr ve Ğâşiye bölümlerinde ele alınmıştı.
• marsad — pusu kurulan nokta. "Onlar için her gözetleme yerinde oturun" (Tevbe 9/5).
• rasad — gözetleyen(ler). Topluluk ismi olarak da kullanılır.

Rasad burada şihâbın sıfatı ya da ondan bedel konumundadır. Anlam: alev, gelişigüzel değil; bekleyen, gözleyen, hazırda duran bir alev.

Yani tablo şudur: eskiden oturma yerleri vardı — şimdi orada oturan başkaları var. Yer değişmedi; kim oturduğu değişti. Cinlerin mak'adlarının yerini rasad aldı.

Ve bu kelime 27. ayette geri dönecek. Orada, elçiye verilen vahyin önünden ve arkasından rasad gönderildiği söylenecek. Yani sûre aynı kelimeyi iki ayrı işte kullanıyor:

Aynı gözetleme, iki uçta: kanal bir yandan kapatılıyor, öbür yandan korunuyor. Sûre, vahyin güvenliğini iki taraftan birden kuruyor — kaçak giriş engelleniyor, meşru taşıma korunuyor. Bu, sûrenin en zarif iç bağlarından biridir.

Bu iki ayetten çıkarılabilecek şey bir kozmoloji değil, bir bilgi ölçüsüdür, ve iki maddede toplanabilir.

Birincisi: gizli bilgi iddiasının kaynağı meselesi. Sûrenin muhatap olduğu dünyada, olağan yollarla ulaşılamayan bilgi satan bir meslek vardı. Bu mesleğin dayanağı, bilginin görünmeyen bir kanaldan geldiği iddiasıydı. Ayet o kanalı kapalı ilan ediyor — ve kapalı olduğunu, kanalın öbür ucundakiler söylüyor.

Bu argüman biçimi bugün de geçerlidir: gizli bilgi iddialarının en zayıf yeri, iddia edilen kanalın kendisidir. Bilginin içeriği tartışılmadan önce, o bilginin hangi yolla geldiği sorulabilir; ve o yol çoğu zaman tarif edilemez.

İkincisi: dinlemenin iki biçimi. Sûre, aynı fiili iki kez kullanarak iki tavrı ayırıyor: açık bir sözü dinlemek ile kapalı bir yerden bir şeyler kapmak. Birincisi öğrenmedir; ikincisi devşirmedir. İkisinin amacı bile farklıdır: biri anlamak için dinler, öteki kullanmak için.