وَأَنَّهُ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى اللَّهِ شَطَطًا
Kâne + muzâri yapısı, Arapçada geçmişte süregelen alışkanlık bildirir. Tek bir olay değil; tekrarlanan, yerleşmiş bir davranış. Türkçedeki "-irdi" ekinin işlevi.
Yani anlatılan şey bir kaza değil, bir düzendir: bu söz söyleniyordu, tekrarlanıyordu, dolaşımdaydı.
Kök س-ف-ه, Bakara'de 2/13 bahsinde ele alındı. Oradaki tespit şuydu: kökün somut anlamı hafifliktir — terazide hafif kalmak, ağırlığı olmamak; sefih, aklı hafif olan, kendini yönetemeyendir. Kur'an'ın kelimeyi malını idare edemeyecek kişi için hukukî bir terim olarak da kullandığı kaydedilmişti (Nisâ 4/5). Bu tahlili tekrarlamıyorum.
Sefih, rüşdün tam karşıtıdır. Bir önceki ayette Kur'an'ın rüşde ilettiği söylendi. Rüşd, kişinin kendi işini doğru yürütebilme kapasitesiydi — ve fıkıhta sefih, tam olarak bu kapasiteden yoksun olan kişidir. Nisâ 4/5-6 iki kelimeyi zaten yan yana kullanır: sefihlere malı verme, rüşd görürsen ver.
Yani cinler iki ayette bir karşıtlık kuruyorlar: dinledikleri metin onları rüşde götürüyor; daha önce dinledikleri ise bir sefihti. İki bilgi kaynağı, iki sonuç.
- Belirli bir kişi kastediliyor.
- Sefih burada cins ismi olarak kullanılıyor: "aramızdaki beyinsiz takımı."
Kim olduğu meselesi. Klasik tefsirlerde bu kelimenin İblîs'i kastettiği yaygın olarak söylenir. Bunun bir dayanağı vardır: Kur'an İblîs'in cinlerden olduğunu açıkça söyler ("İblîs cinlerdendi, Rabbinin emrinden çıktı" — Kehf 18/50). Bir diğer görüş, cinler arasında Allah'a soy nispet eden bir kesim ya da bir önder olduğu yönündedir.
Kur'an bu soruya cevap vermiyor ve ben de vermiyorum. Ayet kimseyi adlandırmıyor; kelimeyi belirli bırakıp kimliği belirsiz bırakıyor. Bu, Kur'an'da sık görülen bir tercihtir: kişi değil, konum anılır.
Cümle "bir sefih vardı" demiyor; "bizden biri" diyor. Yani cinler, yanlış sözün kaynağını kendi topluluklarının içine yerleştiriyor. Dışarıya atmıyor, düşmana yıkmıyor, bilinmez bir sebebe bağlamıyor.
Bu, bir topluluğun kendi hakkında yapabileceği en zor tespittir: bozuk fikir bize dışarıdan gelmedi, içimizden çıktı. Ve sûrenin bu ilk yarısı boyunca cinlerin yaptığı şey tam olarak budur — 5. ayette kendi zanlarını, 11. ayette kendi bölünmüşlüklerini, 14-15'te kendi içlerinden sapanları sayacaklar.
Kökün en somut kalıntısı coğrafîdir: شَطّ (şatt) — ırmağın kıyısı, kenarı; suyun karayla buluştuğu uç çizgi. Aynı kökten şâtt — uzak yer. Yani kökün görüntüsü bir kenardır: bir şeyin bittiği yer.
Şatat, bu kenarın ötesine geçmektir. Türkçede "haddini aşmak" derken kurduğumuz görüntünün aynısı — "had" da sınır demektir.
Kur'an'da kökün diğer geçişi Sâd sûresindedir: Dâvûd'a gelen davacılar "aramızda hak ile hükmet, haksızlık etme (lâ tüştıt)" der (Sâd 38/22). Orada da kelime, ölçünün dışına çıkmayı anlatır.
Kelimenin kalıbı da anlamlıdır. Şatatan, cümlede yekūlü fiilinin nesnesi konumundadır ve masdardır. Yani "haddi aşan bir söz söylerdi" değil, tam çevirisiyle: "Allah hakkında haddi aşma söylerdi." Söz ile içeriği özdeşleşmiş; söylenen şey doğrudan "aşırılığın kendisi" olarak adlandırılmış.
Ve dikkat: cümle "yalan söylerdi" demiyor. Bir sonraki ayet kezib (yalan) kelimesini kullanacak — ama bu ayette kullanılan kelime şatattır. İkisi arasındaki fark şudur:
- Yalan, bilerek gerçeğin tersini söylemektir; bir niyet ithamıdır.
- Şatat, ölçünün dışına çıkmaktır; bir ölçü ithamıdır.
Allah hakkında konuşurken yapılan hatanın adının "haddi aşmak" olması, konunun tabiatına uygundur. Çünkü burada mesele çoğu zaman bilerek yalan söylemek değil, hakkında konuşulan şeyin ölçüsünü kaçırmaktır. Allah'a eş ve çocuk nispet eden kişi, kendince bir yalan uydurmuyor olabilir; kendi ölçülerini, sınırı olmayan bir şeye uygulamaktadır.
İhlâs bölümünün "bugüne bakan yönü" kısmında kurulan tespit tam buraya bağlanır: "kendi adalet, merhamet ve makuliyet ölçülerimizi mutlaklaştırıp Tanrı'ya giydirmek… malzemesi zihin olan bir put yontmaktır." Bu ayetin kelimesi, o işlemin adıdır.