Cin 3. ayet

Ve ennehû teâlâ ceddü rabbinâ me'ttehaze sâhibeten ve lâ veledâ

"Ve şu ki: Rabbimizin şânı yücedir; O ne bir eş edinmiştir, ne bir çocuk."

Kök ع-ل-و: yükseklik. Teâlâ, tefâul kalıbındadır. Bu kalıp normalde karşılıklılık bildirir (tekâtele — birbirini öldürdü), ama burada mübalağa ve süreklilik işlevi görür: yüceliği kendinde ve daima olan.

Kelimenin Kur'an'da tipik kullanımı, Allah'a bir eksiklik nispet edildiği yerlerdedir: "Yücedir O; onların ortak koştuklarından münezzehtir" kalıbı defalarca geçer. Yani teâlâ, bir reddin önüne konan bir yükseltmedir: önce yukarı kaldırılır, sonra aşağıya ait olan şey reddedilir.

Ayetin en tartışmalı kelimesi.

Kök ج-د-د. Somut anlamı kesmek, koparmaktır — bir şeyi keskin biçimde ayırmak. Kökün türevleri bu tek görüntüden dallanır ve ilk bakışta birbiriyle ilgisiz görünürler:

• cedîd — yeni. (Yeni kesilmiş, yeni ayrılmış; kumaşın tezgâhtan yeni kesilmiş hali.)
• cidd — ciddiyet. (Kararı kesip atmak; tereddüdü kesmek. Karşıtı hezl, şakadır.)
• cedd — büyükbaba. (Soy zincirinde belirli bir yerde durulan nokta.)
• cudde — yol, çizgi, şerit. Kur'an'da geçer: "dağlarda beyaz ve kırmızı, değişik renklerde yollar (cüdedün) vardır" (Fâtır 35/27).
• cedd — talih, baht; ve azamet, şân, ululuk.

Buradaki kelime son maddedeki anlamdır. Klasik tefsirlerde bu ayette cedd için nakledilen izahlar şöyle toplanabilir:

Bu izahlar birbirinin alternatifi olmaktan çok, aynı kelimenin farklı yüzleridir; hepsi "büyüklük" etrafında döner. Azamet izahını esas alıyorum, ama bunun bağlayıcı olmadığını belirtiyorum.

Bir kayıt gerekiyor: cedd kelimesinin "büyükbaba" anlamı taşıması, tam da soy reddedilen bir ayette yer alması sebebiyle dikkat çekicidir. Ama buradan bir anlam çıkarmak — "soy kelimesiyle soy reddediliyor" gibi — kökün Arapçadaki yerleşik kullanımını zorlamak olur. Arapçada ceddü fülân tamlaması "filanın şânı, ikbali" anlamında yerleşiktir ve akrabalıkla ilgisi yoktur. Bu tesadüfü bir gözlem olarak kaydediyorum, bir tefsir olarak değil.

Fiil seçimi çok önemli ve İhlâs sûresiyle karşılaştırıldığında görünür hale geliyor.

İhlâs 112/3: "lem yelid ve lem yûled" — doğurmamıştır ve doğmamıştır. Fiil: و-ل-د, doğurma. Reddedilen şey, bir biyolojik/varlıksal süreçtir.

Cin 72/3: "me'ttehaze sâhibeten ve lâ veledâ" — ne eş edinmiştir ne çocuk. Fiil: أ-خ-ذ'in iftiâl kalıbı (ittihâz) — edinmek, kendine mal etmek, bir şeyi alıp kendisine katmak.

Fark şudur ve incedir: doğurmak bir tabiat fiilidir; edinmek bir irade fiilidir. İhlâs, üreme fikrini reddeder. Cin sûresi, sahiplenme fikrini reddeder.

Bu ikisi aynı şey değil. Bir varlık doğurmadan da "çocuk edinebilir" — evlat edinme, oğul ilan etme, bir varlığı kendi soyundan sayma. Kur'an, Allah'a nispet edilen çocuk iddialarının çoğunu tam olarak bu fiille reddeder: "Allah çocuk edindi dediler" (ittehaze veleden — Bakara 2/116, Yûnus 10/68, Meryem 19/88 ve devamı).

Yani iki sûre iki ayrı kapıyı kapatıyor:

İhlâs bölümünde, "doğmamıştır" ifadesinin "iddiayı savunanların kaçabileceği bütün yolları kapattığı" söylenmişti. Cin sûresi bir yol daha kapatıyor: doğurma olmadan da kurulabilecek bir soy bağını.

Ve bir nokta daha: İhlâs bölümü zaten bu ayete atıf vermişti. Orada "Eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olur?" (En'âm 6/101) ayetinin yanına bu ayet konmuş ve "Cinlerin diliyle de: Rabbimizin şânı yücedir; O ne eş edinmiştir ne çocuk" denmişti. O atfın karşılığı burasıdır.

Kök ص-ح-ب: eşlik etmek, birlikte bulunmak, ayrılmamak. Bu kök Fîl sûresi bahsinde ashâb kelimesi üzerinden ele alınmıştı.

Sâhibe, kelimenin dişil biçimidir ve Arapçada "kadın eş" anlamında kullanılır. Kur'an bu kelimeyi birkaç yerde kullanır ve bir kez de mahşerde kişinin kaçtığı kişiler arasında sayar (Abese 80/36 — o bölümde işlendi).

Neden "zevce" değil de "sâhibe"? Arapçada zevce daha hukukî bir kelimedir: nikâh bağıyla eş. Sâhibe ise birliktelik bildirir — yanında bulunan, refakat eden. Kelimenin seçimi reddi genişletir: reddedilen sadece nikâhlı bir eş değil, Allah'a refakat eden herhangi bir varlık fikridir.

İhlâs sûresinde sıra polemik sırasıydı: önce "doğurmadı" (muhatabın iddiası), sonra "doğmadı" (iddianın mantıkî uzantısı).

Burada sıra mantıkîdir: önce eş, sonra çocuk. Çünkü çocuk fikri eş fikrini gerektirir. Cümle, iddianın önce şartını kaldırıyor, sonra sonucunu.

İki sûrenin iki farklı sıra kullanması, sıraların keyfî olmadığını gösterir: İhlâs bir tartışmanın içinde konuşur, Cin sûresi bir ikrar formülü kurar.

Bir ayrıntı atlanmamalı: bu tevhid ikrarını söyleyenler cinlerdir.

Ve Kur'an, tam da cinlerin bu iddianın nesnesi yapıldığını kaydeder: "Onunla cinler arasında bir soy bağı (nesep) kurdular" (Sâffât 37/158). "Cinleri Allah'a ortak koştular" (En'âm 6/100).

Yani kendilerine ilâhî soy nispet edilen varlıklar, sûrede ilk iş olarak o soyu reddediyor. İddianın konusu olanlar, iddiayı çürütüyor.

Bu, sûrenin en etkili retorik hamlelerinden biridir ve tamamen yapıyla kurulmuştur; hiçbir yerde "bakın, onlar bile böyle diyor" denmez. Cümle sadece kimin ağzından çıktığıyla iş görür.