Nûh 8-9. ayetler

Sümme innî deavtühüm cihârâ · Sümme innî a'lentü lehüm ve esrartü lehüm isrârâ

"Sonra onları açıktan açığa çağırdım. Sonra hem yüksek sesle ilan ettim hem de gizliden gizliye anlattım."

Bu iki ayet, sûrenin en pratik bölümüdür. Nûh, tek bir yöntemde ısrar etmediğini rapor ediyor.

Klasik tefsirlerde bu ayetlerden üç aşamalı bir tebliğ dizisi çıkarılır ve dizinin sırası tartışılır. Ayetlerin lafzından çıkan en açık tablo şudur:

Yani üçüncü aşama yeni bir yöntem değil, iki yöntemin birleştirilmesidir. Bunu şöyle okumak mümkündür: elçi önce genel çağrı yapar; karşılık gelmeyince alenîleştirir; o da olmayınca iki kanalı birden açar — hem toplu hitap hem birebir konuşma.

Sıra konusunda klasik kaynaklarda farklı okumalar da vardır. Bir kısım müfessir, gizli davetin önce geldiğini, açık davetin sonra geldiğini savunur ve 9. ayetteki sıralamayı zamansal değil kapsam sıralaması sayar. Bu görüşü destekleyen dayanak, Kur'an'ın Muhammed'in tebliğinde de benzer bir sıra kaydetmesidir ("En yakın akrabanı uyar", Şuarâ 26/214 — dar daireden geniş daireye). Kesin bir tercih yapmıyorum; ayetin lafzı iki okumaya da açıktır.

İki ayet de sümme ile başlıyor. Arapçada sümme, fe'den farklı olarak aralık bırakan bir bağlaçtır: "sonra, bir süre geçtikten sonra".

Fe olsaydı hareketler peş peşe olurdu; sümme araya zaman koyar. Yani Nûh yöntemi hemen değiştirmiyor; her yöntemi uzunca deniyor, sonra bir sonrakine geçiyor. İki sümme, sûrenin hiç söylemediği o dokuz yüz elli yılın metindeki tek izidir.

Kök ج-ه-ر: sesi yükseltmek, açığa vurmak, gizlemeden söylemek. Aynı kökten cehr (yüksek sesle okuma — namazda "cehrî" okuyuş bu kelimedir), cehîr (gür sesli).

Kökün asıl alanı sestir, ama Arapçada "gözle görülür hale getirmek" için de kullanılır. Kur'an'da her iki kullanım da vardır: "Sözü açıktan söylesen de…" (Tâhâ 20/7) ve "Allah'ı açıkça görmedikçe" (Bakara 2/55; Nisâ 4/153).

Buradaki kelime mansûb ve nekredir; hâl ya da mef'ûl-i mutlak olarak okunabilir. İki okumada da anlam yakındır: "açıktan açığa çağırdım".

Kök ع-ل-ن: gizli olanın açığa çıkması. Alâniye, gizliliğin karşıtıdır. Kur'an bu iki kelimeyi çift olarak çokça kullanır: "gizli ve açık infak ederler" (Bakara 2/274; İbrâhîm 14/31; Ra'd 13/22).

Cihâr ile i'lân arasındaki fark ince: cihâr daha çok ses yüksekliğine, i'lân daha çok duyurmanın kendisine bakar. Türkçede "bağırarak söyledim" ile "ilan ettim" arasındaki fark gibi.

Kök س-ر-ر: gizlemek. Sırr (sır), serîre (içte tutulan), isrâr (gizli tutma) hep bu kökten.

Bir dil notu: aynı kökten sürûr (sevinç) de gelir ve dilciler bu ilişkiyi "sevincin kalbin gizli yerine dokunması" ile açıklar. Bu izahı nakil olarak veriyorum.

Yine bir mef'ûl-i mutlak var: esrartü … isrârâ. Yani gizlilik gelişigüzel değil, kasıtlı ve yoğun.

İki ayet birlikte okunduğunda ortaya bir yöntem ilkesi çıkıyor ve bu ilke bugün için de somuttur.

Açık davetin sınırı şudur: kalabalık önünde konuşulan kişi, kendi grubunun temsilcisi haline gelir. Cevabı artık kendisine değil, izleyenlere göre şekillenir. Kabul etmek, herkesin önünde geri adım atmak demektir — ve insanların büyük kısmı bir fikri değiştirmekten çok, seyirci önünde değiştirmekten çekinir.

Gizli davetin yaptığı iş budur: kişiyi seyirciden ayırmak. Baş başa konuşulan insan, kendi adına düşünebilir. 7. ayette anlatılan dört savunma — özellikle kibir — büyük ölçüde bir seyirci varsayar. Seyirci kalkınca savunmanın maliyeti düşer.

Bunu ayetten çıkardığım bir okuma olarak sunuyorum, bir nakil olarak değil. Ama sûrenin dizilişi bu okumayı destekliyor: kibir 7. ayette anılıyor, gizli davet 9. ayette geliyor.

Not: Buradaki "gizlilik", saklanmak ya da mesajı örtmek değildir. Nûh aynı ayette ilan ettiğini de söylüyor. Gizlenen, mesaj değil; konuşmanın ortamıdır.