Nûh 7. ayet

Ve innî küllemâ deavtühüm li-tağfira lehüm cealû esâbiahüm fî âzânihim vestağşev siyâbehüm ve esarrû vestekberû'stikbârâ

"Ben onları, sen kendilerini bağışlayasın diye her çağırdığımda, parmaklarını kulaklarına tıkadılar, elbiselerine büründüler, direttiler ve büyüklendikçe büyüklendiler."

Sûrenin en yoğun ayeti budur. Tek cümlede dört ayrı savunma hareketi sayılıyor; ikisi bedensel, ikisi zihinsel.

كلما tekrar bildirir: her defasında, ne zaman olsa. Yani anlatılan şey bir olay değil, yerleşmiş bir reflekstir. Nûh bir kez çağırıp bir kez bu tepkiyi almıyor; çağrı ile tepki arasında otomatik bir bağ kurulmuş.

Bu, bir sonraki iki ayette anlatılacak yöntem değişikliğinin gerekçesidir: sabitlenmiş bir tepkiyi kıramayan kişi yöntemini değiştirir.

Bu ara cümle kolayca gözden kaçar ama ayetin ahlâkî merkezidir.

Nûh, çağrısının amacını Rabbine hatırlatıyor: onları senin bağışlaman için çağırdım. Yani çağrı bir üstünlük kurma, bir taraf toplama, bir kazanma girişimi değildi; onların lehine bir işti.

Dikkat: fiil ikinci tekil — li-tağfira, "sen bağışlayasın diye". Nûh, bağışlama işini kendisine ya da kavmin sonradan yapacağı bir şeye değil, doğrudan Allah'a nispet ediyor. Elçinin elinde bağışlama yoktur; elinde yalnızca çağırma vardır.

Kök ğ-f-r'in tahlili Nasr sûresinde (110/3) yapıldı: örtmek, üstünü kapamak; Türkçedeki miğfer aynı kökün kalıntısıdır. Oradaki tespite dayanıyorum: mağfiret, olanı olmamış saymak değil, örtmektir.

Bu kök sûrede üç kez döner ve üçü de farklı bir konumdadır:

Yani mağfiret önce başkası için umulur, sonra başkasından istenmesi öğretilir, en sonda kişi kendisi için ister. Sûre bu sırayla kapanıyor.

Şimdi dört harekete tek tek bakalım. Sıralamanın kendisi bir tırmanma çizgisi kuruyor.

En ilkel, en bedensel savunma. Çocukların yaptığı hareket.

اصبع (ısba' / usbu'), parmak. Çoğulu esâbi'. أذن (üzün), kulak; çoğulu âzân. Bu kökten izn (izin) gelir — dilcilere göre bağlantı, izin vermenin "kulak vermek" olmasıdır.

Fiil جعل'dir: koydular, kıldılar. "Kapadılar" ya da "tıkadılar" denmiyor; koydular deniyor. Fiilin nötrlüğü hareketin kasıtlılığını daha da belirginleştirir: bu bir irkilme değil, bir yerleştirme.

Bu hareket Kur'an'da bir kez daha, çok tanıdık bir sahnede geçer. Bakara 2/19'da münafıkların ikinci temsilinde: gökten boşanan bir sağanağın içinde kalmış insanlar, yıldırım seslerinden ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Bakara bahsinde o hareket için şu tespit yapılmıştı: "Gök gürültüsünden korunmak için yapılan bu hareket işe yaramaz — sesi kesmek yıldırımı durdurmaz. Uyarıyı duymamak, uyarılan tehlikeyi ortadan kaldırmıyor."

Bu tespit burada birebir geçerlidir, ama bir fark vardır ve fark önemlidir:

Bakara'daki insanlar azabın ortasında kulaklarını tıkıyor; Nûh'un kavmi azaptan önce, uyarıyı duymamak için tıkıyor. İkincisi daha ağırdır, çünkü tıkanan şey tehlikenin sesi değil, tehlikeden çıkış yolunun sesidir.

Ve bu hareketin tam karşıtı, aynı olayın anlatıldığı bir başka sûrededir. Hâkka sûresi tufanı iki ayette anar ve şöyle bağlar: "Bunu size bir hatırlatma yapalım ve belleyen bir kulak bellesin diye" (Hâkka 69/12). Hâkka bahsinde üzünün vâiye (belleyen kulak) üzerinde durulmuş ve şu tespit yapılmıştı: organ herkeste vardır, işlevi herkeste yoktur.

İki ayet yan yana konunca Nûh kıssasının iki ucu görünür: kıssanın içinde parmakla tıkanmış kulaklar var, kıssanın hedefinde ise belleyen bir kulak. Aynı olay, biri kapanan biri açılan iki kulak arasında anlatılıyor.

Ve şunu bir gözlem olarak — kendi okumam olarak — kaydediyorum: Bakara'daki temsilin sahnesi bir sağanaktır, Nûh'un kavminin başına gelen de sudur. Bakara'da benzetme olarak kurulan tablo, burada gerçekleşmiş halde duruyor.

İkinci hareket, birincisinin genişletilmişidir. Kulak yetmemiş, bütün beden örtülmüştür.

Kök غ-ش-ي. Bu kökün tahlili Ğâşiye sûresinde (88/1) ve Şems bahsinde (91/4) yapıldı; oradaki tespitleri tekrarlamıyorum. Özeti: kökün somut anlamı bir şeyin üstünü kaplamak, sarmak, üzerine gelip bürümektir; ğışâve, göz üzerindeki perdedir (Bakara 2/7).

Buradaki fiil istif'âl babındadır: istağşâ. Bu bab Arapçada "istemek" ya da "kendisi için yapmak" bildirir. Yani istağşev siyâbehüm, "elbiseleri onları örttü" değil; "elbiselerini kendilerine örtü yaptılar" demektir. Fiil, öznenin kendi eliyle yaptığı bir örtünmedir.

Klasik tefsirlerde bu ifadenin iki türlü açıklandığı görülür ve ikisi de dile uygundur:

Birincisi: yüzü örtmek. Elbiseyi başa çekip yüzü kapatmak — hem görmemek hem tanınmamak için. Nûh'u görmemek, ona görünmemek.

İkincisi: kulakları da kapatmak için başı sarmak. Bu okuma birinci hareketin devamı sayılır: parmak yetmeyince kumaş.

Üçüncü bir izah daha nakledilir: örtünme, utanma ya da inatla yüz çevirmenin simgesel ifadesidir. Bu, kelimenin lafzından değil bağlamdan çıkarılan bir okumadır.

Aynı kökün Kur'an içindeki bir başka kullanımı bu ayeti aydınlatıyor: Hûd 11/5'te, Peygamber'den gizlenmek isteyenler için "elbiselerine bürünürler" (yestağşûne siyâbehüm) ifadesi geçer — neredeyse birebir aynı kalıp. Yani Kur'an, bu hareketi Nûh'un kavmine has bir tuhaflık olarak değil, tekrar eden bir insan davranışı olarak kaydediyor.

ثياب, kök ث-و-ب: geri dönmek. Sevb (elbise), sevâb (karşılık), mesâbe (dönülen yer) hep bu kökten. Dilcilerin verdiği izah: kumaş, dokunduğunda ipliğin ilk haline "dönmüş" olduğu için bu adı almıştır. Bu izahı nakil olarak veriyorum.

Üçüncü hareketle beden bırakılıp zihne geçiliyor.

Kök ص-ر-ر. Somut anlamı: bağlamak, sıkıca düğümlemek. Surra, ağzı bağlanmış para kesesi demektir. Aynı kökten sarîr (gıcırtı, sürtünme sesi) ve sarsar (uğultulu, dondurucu rüzgâr — Fussilet 41/16, Kamer 54/19) gelir.

إصرار, if'âl babında: bir işe bağlanmak, ondan dönmemek, üzerinde ısrar etmek. Türkçedeki "ısrar" doğrudan bu kelimedir.

Kökün "kese bağlamak" görüntüsü kelimeyi çok iyi anlatıyor: ısrar eden kişi, kararını bir keseye koyup ağzını bağlamıştır. İçine yeni bir şey girmez.

Kur'an bu kelimeyi başka bir yerde daha kullanır ve orada anlamı netleşir: "yaptıkları kötülükte bile bile ısrar etmezler" (Âl-i İmrân 3/135). Yani ısrâr, hatanın kendisi değil, hatadan sonraki tavırdır. Kusur bir olaydır; ısrar bir konumdur.

Not: Bu fiil (esarrû, ص-ر-ر) ile 9. ayette gelecek olan esrartü (أسررت, س-ر-ر — gizlemek) aynı kökten değildir. Ses benzerliği yakındır ve karıştırılır; ayrımı burada kaydediyorum çünkü sûrenin iki ayrı yerinde iki ayrı işi yaparlar.

Dördüncü ve son hareket. Dizinin en üstü.

Kök ك-ب-ر, istif'âl babında. Bu kalıbın tahlili Bakara 2/34'te — İblîs'in secde etmemesi bahsinde — yapıldı. Orada tespit edilen şey şuydu: istif'âl babı "bir şeyi istemek veya öyle saymak" bildirir; dolayısıyla istikbâr, büyük olmak değil, kendini büyük saymaktır; ve kibir bir karşılaştırmadan doğar.

O tahlili tekrarlamıyorum. Burada eklenmesi gereken iki şey var:

Birincisi: mef'ûl-i mutlak. Ayet vestekberû deyip bırakmıyor; arkasına aynı kökten masdarı ekliyor: istikbârâ. Arapçada fiilin ardından kendi masdarının gelmesine mef'ûl-i mutlak denir ve işlevi pekiştirmedir: "büyüklendiler — hem de nasıl büyüklendiler."

Türkçede bunun tam karşılığı ikilemedir: "büyüklendikçe büyüklendiler", "kibirlendiler de kibirlendiler". Dilin bu kalıbı, fiilin derecesini değil kesinliğini ve şiddetini bildirir.

Bu kalıp bu sûrenin belirgin bir özelliğidir. Beş yerde geçer:

Yirmi sekiz ayetlik bir sûrede beş mef'ûl-i mutlak, olağanın üzerindedir. Sûrenin dili boyunca bir şiddet ve kesinlik vurgusu var; hem kavmin direnişinde hem Allah'ın fiilinde. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum.

İkincisi: dizinin mantığı. Dört hareket birbirinin üstüne biniyor ve bir yükseliş çiziyor:

1. Parmak — sesi engelle (anlık, bedensel, dışarıdan) 2. Elbise — bütün teması kes (kapsamlı, hâlâ bedensel) 3. Israr — kararı kilitle (zihinsel, içeriden) 4. Kibir — konumu belirle (kimlik düzeyinde)

Alttan yukarı doğru gidildikçe hareket daha kalıcı, daha içsel ve daha az geri döndürülebilir hale geliyor. İlk ikisi bir anda yapılıp bırakılabilir; son ikisi bir kişilik halidir.

Ve dizinin kibirle kapanması tesadüf değildir. Diğer üçü kibrin uygulamalarıdır: kendini üstün gören kişi dinlemez, temas kurmaz, fikrini gözden geçirmez. Sûre sebebi sona koyarak, önceki üçünü açıklamış oluyor.

Bu dört hareket, bir bilgiye kapanmanın tam envanteri gibidir ve hiçbiri eskimemiştir. Bugünkü karşılıkları teknik olarak farklı, yapı olarak aynıdır: kaynağı susturmak, temas alanını daraltmak, konumu tekrarlamak, ve tartışmayı bir statü meselesine çevirmek.

Ayetin ayırt edici tarafı, bunları bilgisizlik olarak değil savunma olarak adlandırmasıdır. Parmağını kulağına tıkayan kişi, orada bir ses olduğunu biliyor. Örtünen, karşısında biri olduğunu biliyor. Direten, aksi bir görüş bulunduğunu biliyor. Dördü de bilginin yokluğunu değil, istenmediğini gösterir.

Bu ayrım, bütün sûrenin teşhisidir ve Kur'an'ın genel teşhisiyle örtüşür: mesele bilmemek değil, bilineni örtmektir (Bakara 2/6 bahsinde işlendi).