Kalem 8-9. ayetler

Fe-lâ tütı'i'l-mükezzibîn — veddû lev tüdhinü fe-yüdhinûn "Öyleyse yalanlayanlara boyun eğme. İsterler ki sen yağ süresin, onlar da sürsün."

Sûrenin en güzel kelimesi burada. Ve Kur'an'ın uzlaşma teklifini tarif etmek için seçtiği kelime.

Kök: ط-و-ع. Ve kökün altında isteyerek uymak vardır. Tâ'a — gönüllü olarak itaat etti; tav'an — isteyerek (karşıtı kerhen — zorla). Kur'an bu karşıtlığı kullanır: tav'an ev kerhen — isteyerek ya da istemeyerek.

Kelimenin bu yanı önemlidir: itâat zorla yapılan bir şey değildir. Zorla yapılana Arapça başka bir ad verir.

Ve bu, ayetin uyarısını anlamlı kılıyor. Peygamber'e "onlara zorla uyma" denmiyor — zaten kimse onu zorlayamıyor. "İsteyerek uyma" deniyor. Yani tehlike baskı değil, ikna.

Fiilin kipine dikkat: nehiy (yasaklama). Ve Kur'an'da Peygamber'e yöneltilen bu tür nehiyler bir suçlama değildir; Arapçada bir ihtimalin kapatılması için kullanılan yaygın bir üsluptur. Ayrıca hitap, ona uyanları da kapsar.

ٱلْمُكَذِّبِين — yalanlayanlar. Kök k-z-b. Tef'îl babında (kezzebe) yoğunluk ve süreklilik: bir kez yalanlamak değil, yalanlamayı iş edinmek.

Ve tarif dikkat çekicidir: ayet "kâfirlere uyma" demiyor, "yalanlayanlara uyma" diyor. Fark şu: küfr bir inanç durumudur, tekzîb bir fiildir. Uyulmaması istenen şey, bir inanç grubu değil, bir davranış biçimi.

Kök: و-د-د. Sevmek, arzulamak, istemek. Aynı kökten vedd (sevgi) ve el-Vedûd (çok seven) ismi gelir.

Ve kelimenin nüktesi şurada: vedde, bir talep değil bir arzu bildirir. Ayet "istediler" değil, "arzuluyorlar" diyor. Yani ortada açık bir teklif bile yok; bir beklenti var.

لَوْ edatı burada "keşke" tonunu katıyor: veddû lev — "keşke şöyle olsa diye arzuluyorlar."

Bu, uzlaşma tekliflerinin gerçek biçimini yakalıyor, kendi okumam olarak: böyle teklifler genellikle açıkça yapılmaz. "Şu maddeden vazgeç" denmez; bir beklenti havası oluşturulur, ve karşı tarafın kendiliğinden yumuşaması umulur.

İşte kelime. Kök: د-ه-ن.

Kökün somut anlamı: yağ. Dühn — yağ, özellikle saça ve deriye sürülen yağ. Dihân — yağ; Kur'an'da geçer (Rahmân 55/37'de göğün "yağ gibi" olacağı ifadesi bu kökten bir kelimeyle kurulur). Müdhin — yağlayan.

Ve idhân (if'âl babı): yağ sürmek, yağlamak — ve mecazen: yumuşak davranmak, uzlaşmak, gevşemek, göz yummak.

Bu mecazın nasıl kurulduğunu görmek gerekiyor, çünkü kelimenin bütün gücü orada.

Yağ ne yapar?

1. Sürtünmeyi azaltır. Yağlanmış iki yüzey birbirine takılmaz, kayar. 2. Pürüzü gizler. Yağlanmış bir yüzey parlar; çizikler ve gözenekler görünmez olur. 3. Yüzeyde kalır. Yağ içe işlemez; üstte durur. 4. Geçicidir. Silinir, akar, gider.

Dördü de "uzlaşmacılık" için birebir işliyor:

İkinci satır kelimenin kalbidir. İdhân, bir görüşten vazgeçmek değildir. Yağ süren kişi altındaki çiziği ortadan kaldırmaz; görünmez kılar.

Yani ayet, bir fikir değişikliği talebini değil, bir görüntü talebini tarif ediyor. İstenen şey Peygamber'in inancını bırakması değil; farkın görünmez hale gelmesi.

Bu tespit, ayetin ikinci yarısıyla doğrulanıyor: tüdhinü fe-yüdhinûn — "sen yağ sürersen onlar da sürer."

Yani karşı taraf da aynı şeyi yapacak. Kimse inancını değiştirmiyor; iki taraf da yağlıyor.

فَ bağlacı sebep-sonuç bildiriyor: sen yaparsan, onlar da yapar.

Ve bu, teklifin adil göründüğü yerdir: karşılıklı. Tek taraflı bir taviz istenmiyor; iki taraf da yumuşayacak.

Ve tam da bu yüzden reddediliyor. Ayet, karşılıklılığın teklifi meşrulaştırmadığını söylüyor.

Neden? — kendi okumam olarak yazıyorum:

Karşılıklı yağlamada iki taraf da bir şey kaybetmiyor gibi görünür. Ama kaybedilen bir şey var: farkın kendisi.

İki taraf arasındaki fark bir görüş farkıysa, gizlenmesi ikisine de zarar vermez. Ama fark bir doğruluk iddiası ise, gizlenmesi doğruluk iddiasını iptal eder. Çünkü doğruluk iddiasının anlamı, tam olarak farkı sürdürmektir.

Kâfirûn sûresinde bu mesele en keskin haliyle işlenmişti ve oradaki tespit burada geçerlidir: sûre bir uzlaşma teklifini reddeder ve reddederken karşı tarafa da bir alan bırakır — "sizin dininiz size, benim dinim bana."

İki sûre arasındaki fark kayda değer:

Kâfirûn ayrımı ilan ediyor; Kalem ayrımın silinmesini engelliyor. İkisi aynı işin iki yüzü.

Burada bir yanlış anlama ihtimali var ve kapatmak gerekiyor.

Ayet yumuşak huyluluğu eleştirmiyor. Dört ayet önce Peygamber'in ahlâkı övülmüştü; ve Âl-i İmrân 3/159'da o ahlâkın bir bileşeni açıkça yumuşaklıktı: "Allah'tan bir rahmet sayesinde onlara yumuşak davrandın."

Peki fark nerede?

Ayrım şudur, ve kendi okumam olarak yazıyorum: yumuşaklık üslupta olur, yağlama içerikte.

Bir insana nazik davranmak ile ona söylenmesi gerekeni söylememek ayrı şeylerdir. Birincisi ahlâktır; ikincisi idhân.

Ve ikisi kolayca karışır — çünkü ikisi de aynı görünür: sesin alçalması, gerginliğin azalması, ortamın rahatlaması.

Fark, sonrasında ortaya çıkar: yumuşak üslupla söylenen şey söylenmiştir; yağlanarak geçilen şey söylenmemiştir.

Bu kelime, bugün için sûrenin en işlek yeridir.

İdhân, modern hayatın en yaygın sosyal becerilerinden birinin adı: ihtilafı yönetmek. Ve bu beceri çoğu yerde bir erdem sayılır — uzlaşmacı, esnek, yapıcı, diplomatik.

Ayet bu becerinin kendisine karşı değil; kullanıldığı yere karşı.

Bir toplantıda gereksiz bir tartışmayı yumuşatmak faydalıdır. Bir aile ortamında sürtüşmeyi azaltmak iyidir. Bunlar idhân değildir; bunlar sağduyudur.

İdhân, doğruluk iddiasının yağlanmasıdır. Yani bir şeyin yanlış olduğunu bilip, ortam bozulmasın diye yanlış olmadığı izlenimini bırakmak.

Somut biçimleri:

Meslekte. Bir hatayı gördüğü halde, ilişkileri korumak için "bu da bir yaklaşım" demek. Cümle yalan değildir; ama fark, silinmiştir.

Kamusal tartışmada. İki görüşten birinin açıkça dayanaksız olduğu bir yerde, "her iki tarafın da haklı yanları var" demek. Denge gibi görünen bu cümle, dengesizliği gizler.

Dinî hayatta. Bir hükmü, muhatabı incitmemek için söylemez hale gelmek — ve bunu nezaket sanmak.

Ve ayetin en ince yeri, teklifin karşılıklı oluşudur. Fe-yüdhinûn — onlar da yağlayacak. Yani teklif bir kayıp gibi sunulmuyor; bir kazanç gibi sunuluyor. İki taraf da rahat edecek.

Rahatlığın kendisi bir delil değildir. Sûrenin söylediği bu.

Bir sınır daha çizmek gerekiyor: bu ayetten "hiçbir konuda uzlaşılmaz" gibi bir sonuç çıkmaz. Kur'an anlaşmayı, barışı ve müsamahayı defalarca emreder. Reddedilen şey uzlaşma değil; farkın gizlenmesi. Bir konuda anlaşmak ile bir konudaki ayrılığı yokmuş gibi göstermek ayrı şeylerdir.