Kalem 5-7. ayetler

Fe-se-tübsıru ve yübsırûn — bi-eyyikümü'l-meftûn — inne rabbeke hüve a'lemü bi-men dalle an sebîlihî ve hüve a'lemü bi'l-mühtedîn "Yakında sen de göreceksin, onlar da görecek: hanginizde imiş o çarpılmışlık. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanı en iyi bilendir; doğru yolda olanları da en iyi bilen O'dur."

Kök: ب-ص-ر. Mülk bahsinde bu kökün sûre boyunca nasıl bir omurga oluşturduğu işlenmişti. Burada kök başka bir işlevde: hükmün ertelenmesi.

Cümlenin yapısı dikkat çekici: iki fiil, iki özne, aynı kök.

• fe-se-tübsıru — "sen göreceksin" (tekil, muhatap).
• ve yübsırûn — "onlar da görecekler" (çoğul, gaib).

Ve fiil aynı. Yani görme işi iki tarafa da eşit dağıtılmış. Bir tarafın göreceği, öteki tarafın görmeyeceği bir şey yok.

Bu, tartışmanın nasıl kapanacağını söylüyor: kimse kimseyi ikna etmeyecek; olay ikisine birden görünecek.

Ve س (se-) öneki: yakın gelecek bildiriyor. Arapçada se- yakın, sevfe uzak gelecek için kullanılır (bu ayrım mutlak değildir ama genel eğilim budur). Burada se- kullanılması, beklemenin uzun sürmeyeceğini bildiriyor.

Mülk 67/29'daki cümleyle karşılaştırmaya değer:

"Kimin apaçık bir sapkınlık içinde olduğunu yakında bileceksiniz" (Mülk 67/29 — fe-se-ta'lemûn).

İki ayet aynı işi yapıyor: hükmü zamana bırakıyor. Farkı, Kalem'in iki tarafı da görme fiiline ortak etmesi.

Bu ifade, sûrenin gramer bakımından en tartışmalı yeridir. Ve tartışma, tek bir harf üzerinde: بِ.

ٱلْمَفْتُون — kök ف-ت-ن. Ve kökün somut anlamı çok net: fetene'z-zeheb — altını ateşe soktu. Madenin saflığını anlamak için ateşte eritmek. Fitne, önce bu işlemin adıdır; sonra "sınama", sonra "karışıklık, bozgun" anlamlarına genişlemiştir.

Meftûn ism-i mef'ûldür: ateşe sokulmuş, sınanmış — ve buradan aklı çelinmiş, çarpılmış, delirmiş.

Şimdi problem: bi-eyyiküm nasıl çözülecek?

Dört görüş de klasik kaynaklarda vardır. İkinci ve üçüncü görüşler birbirine yakındır ve çeviriye en iyi oturanı odur.

Tercihim ikinci/üçüncü görüş yönündedir ve gerekçesi bağlamdır: ikinci ayette mecnûn suçlaması geçmişti; burada aynı suçlama iade ediliyor. Bağlayıcı değildir; dördüncü görüşün de bağlamdan desteği vardır — sûre gerçekten bir "fitne" (ayrışma, karışıklık) ortamını anlatıyor.

Ne olursa olsun cümlenin yaptığı iş açıktır: suçlama geri çevriliyor, ama bir suçlamayla değil, bir soruyla.

Ayet "asıl siz mecnûnsunuz" demiyor. "Hanginizde olduğu görülecek" diyor. Yani hüküm verilmiyor; hükmün verileceği bildiriliyor.

Bu, Ğâşiye ve Mülk bahislerinde kaydedilen ilkenin bir örneğidir: hesap sorma yetkisi elçiye verilmemiştir. Ve burada bir adım daha atılıyor — elçi karşı tarafı suçlamıyor bile.

Yedinci ayet, altıncı ayetteki soruyu kapatıyor: bilen O'dur.

Ve cümlenin yapısı simetriktir:

• hüve a'lemü bi-men dalle an sebîlih — sapanı en iyi bilen O'dur.
• ve hüve a'lemü bi'l-mühtedîn — doğru yolda olanları en iyi bilen O'dur.

İki tarafa da aynı ifade. Yani "sapanı bilir, sizi de kurtarır" gibi taraflı bir cümle kurulmuyor; iki grup da aynı bilginin konusu.

Bir dizim nüktesi: ilk yarıda fiil cümlesi var (men dalle — sapan kimse), ikinci yarıda isim (el-mühtedîn — hidayette olanlar).

Klasik gramerde fiil cümlesi oluş ve yenilenme, isim ise sabitlik bildirir. Bu ayrım, Ğâşiye ve Mülk bahislerinde de kullanılmıştı.

Buradan çıkan okuma, kendi okumam olarak: sapma bir fiil olarak, hidayet bir hâl olarak anılıyor. Sapmak yapılan bir şeydir; hidayette olmak bulunulan bir konumdur.

Bu okumayı zorlamamak gerekiyor — Kur'an'da bu iki kelime başka dizimlerde de geçer. Ama bu ayetteki tercih metinde duruyor.

سَبِيل — yol. Fâtiha bahsinde yol kelimeleri ayrılmıştı: sebîl belirli bir gidiş yolu, güzergâh; sırât geniş anayol. Burada sebîlihî — "O'nun yolu" — tamlama var, yani belirli bir güzergâh.

"Yakında göreceksiniz" cümlesinin bir tartışma ahlâkı içerdiğini düşünüyorum, kendi okumam olarak.

Bir tartışmada karşı tarafı ikna edemediğinde üç seçenek vardır: baskı kurmak, tartışmayı sürdürmek, ya da sonucu beklemek.

Sûre üçüncüsünü seçiyor. Ve seçmenin şartı şudur: sonucun geleceğine inanmak. Bekleyebilen kişi, bekleyecek bir şeyi olan kişidir.

Ve bunun tersi de doğrudur: sonuç gelmeyecekse, tartışmayı bugün kazanmak zorunludur. Bu yüzden âhirete inanmayan bir tartışmacının aceleci olması tuhaf değildir.

İkinci bir yön: suçlamayı iade etmemek.

Altıncı ayet, "asıl deli sensin" demenin kolaylığından kaçınıyor. Ve bu, bugün için nadir bir tutumdur — bir suçlamaya verilen en yaygın cevap, aynı suçlamayı geri göndermektir.

Sûrenin yaptığı şey, suçlamayı bir soruya çevirmek. Soru ile suçlama arasındaki fark, muhatabı savunmaya geçirip geçirmemesidir.