Kalem 28-33. ayetler

Kâle evsatühüm elem ekul leküm levlâ tüsebbihûn — kâlû sübhâne rabbinâ innâ künnâ zâlimîn — fe-akbele ba'duhüm alâ ba'dın yetelâvemûn — kâlû yâ veylenâ innâ künnâ tâğîn — asâ rabbunâ en yübdilenâ hayran minhâ innâ ilâ rabbinâ râğıbûn — kezâlike'l-azâb, ve le-azâbü'l-âhırati ekber, lev kânû ya'lemûn "En insaflıları dedi ki: 'Ben size 'tesbih etseydiniz ya' dememiş miydim?' Dediler: 'Rabbimizi tenzih ederiz; biz gerçekten zalimlermişiz.' Sonra birbirlerine dönüp birbirlerini kınamaya başladılar. Dediler: 'Yazıklar olsun bize! Biz gerçekten azgınlarmışız. Umulur ki Rabbimiz bize bundan daha iyisini verir; biz artık Rabbimize yöneliyoruz.' İşte azap böyledir. Âhiret azabı ise daha büyüktür — bir bilselerdi.'"

Kök: و-س-ط. Orta, ortada olan. Vasat — orta; evsat — en ortadaki.

Ve kelimenin anlamı üzerinde iki okuyuş vardır:

İkinci anlam Kur'an'ın kendi kullanımından destek alıyor: "Sizi orta bir ümmet kıldık" (Bakara 2/143 — ümmeten vasatâ). Orada vasat, aritmetik bir orta değil; dengeli, seçkin, hayırlı anlamındadır.

Ve Kur'an aynı kökü "en hayırlı" anlamında bir kez daha kullanır: namazlar arasında es-salâtü'l-vustâ (Bakara 2/238) — ortadaki/en faziletli namaz.

İkinci okuyuşu tercih ediyorum ve gerekçesi bağlamdır: adam grubun içinde doğru olanı söyleyen kişidir; "ortanca yaşta olan" bilgisi burada bir işe yaramaz. Bağlayıcı değildir; ikisi aynı kişide birleşiyor da olabilir.

Kıssanın en insanî cümlesi. Ve en işe yaramaz cümlesi.

Adam haklıydı. Uyarmıştı. Ve şimdi uyarısını hatırlatıyor.

Ama dikkat edin: adam da oradadır. Bahçeye onlarla birlikte gitti. Fısıldaşmalarına ortak oldu ya da en azından engellemedi. Ve şimdi haklılığını ilan ediyor.

Bu, kendi okumam olarak yazdığım bir tespit: doğruyu bilip söyleyen ama sonucu değiştirmeyen kişi, kıssada kurtulmuş biri olarak sunulmuyor. O da bahçesini kaybediyor. Ve o da — otuz birinci ayette — "biz azgınlardanmışız" diyen topluluğun içinde.

Kıssa, doğruyu söylemiş olmayı tek başına yeterli saymıyor.

Ve bu, sûrenin sekizinci ayetiyle bağlanıyor: "yalanlayanlara boyun eğme." Kıssadaki adam da bir anlamda boyun eğmişti — söyledi ve sustu.

Bu bağı kendi okumam olarak kaydediyorum; ayet bunu söylemiyor, ama kıssanın kurgusu bu okumaya açık.

لَوْلَا edatı muzari fiille geldiğinde Arapçada teşvik ve kınama bildirir: "keşke yapsaydınız", "yapsanıza".

سَبَّحَ — kök س-ب-ح. Ve kökün somut anlamı yüzmektir: sebeha fi'l-mâ' — suda yüzdü. Kur'an bu anlamı kullanır: "Her biri bir yörüngede yüzer" (Enbiyâ 21/33; Yâsîn 36/40 çerçevesinde).

Yüzmekten "tesbih"e nasıl geçiliyor?

Dilcilerin naklettiği izah şudur: yüzen kişi suda hızla ve engelsizce ilerler. Tesbîh, Allah'ı her türlü eksiklikten uzaklaştırmak, tenzih etmektir — yani O'nu kusur isnatlarından "geçirip öteye götürmek".

Bu izahı dilcilerin naklettiği şekliyle aktarıyorum; kesinlik iddiası taşımıyor. Ama kökün "yüzmek" anlamı sözlüklerde tartışmasızdır.

Peki adamların yapmadığı "tesbih" tam olarak neydi?

İhtilaf var ve iki görüş de kaydedilmeli:

Birinci görüşü tercih ediyorum ve gerekçesi kıssanın kendi kurgusudur: adamın uyarısı bir şeye karşılık gelmeli, ve kıssada açıkça kaydedilen tek eksiklik on sekizinci ayettedir. Bağlayıcı değildir.

Ve tesbîh kelimesinin seçilmiş olması anlamlı, kendi okumam olarak: "inşallah demek" bir formül gibi görünür. Tesbîh denince, işin özü söylenmiş oluyor — Allah'ı kusurdan tenzih etmek, yani O'nun dilemesi olmadan hiçbir şeyin olmayacağını kabul etmek.

Yani mesele bir kelime söylemek değil; bir gerçeği tanımak. On sekizinci ayet bahsinde kaydedilen şey buydu.

Ve şimdi tesbih ediyorlar.

Sübhâne rabbinâ — istenen şey tam olarak buydu. Ama vakti geçtikten sonra.

Ve hemen ardından bir itiraf: innâ künnâ zâlimîn — "biz zalimlermişiz".

ظَلَمَ — kök ظ-ل-م. Ve kökün asıl anlamı bir şeyi yerinden başka yere koymaktır; zulmet (karanlık) de bu köktendir — ışığın olması gereken yerde olmaması.

Yani zulüm, bir şeyi ait olduğu yerden başka bir yere koymaktır.

Ve kıssada tam olarak bu olmuştu: yoksulun hakkı, yoksulun yerinden alınıp bahçe sahiplerinin yerine konmuştu.

Fiilin kipine dikkat: künnâ — "idik". Yani geçmişe bakan bir tespit. Adamlar "zulmettik" demiyor; "zalimlermişiz" diyor — bir fiili değil, bir hâli kabul ediyorlar.

Bu kip, itirafın derinliğini gösteriyor, kendi okumam olarak: "yanlış yaptım" demek bir fiili kabul etmektir; "yanlış biriymişim" demek kendini kabul etmektir. İkincisi daha ağırdır.

Kök: ل-و-م. Kınamak, ayıplamak. Levm — kınama; levvâme — çok kınayan (Kıyâme 75/2'de en-nefsü'l-levvâme).

Tefâul babında: karşılıklı kınama.

Ve bu sahne, itirafın hemen ardından geliyor. Sıra dikkat çekici:

1. Uyaran hatırlatıyor (28) 2. Tesbih ve itiraf (29) 3. Birbirlerini suçlama (30) 4. Yeniden itiraf (31)

Yani itiraf ile suçlama arasında gidip geliyorlar.

Bu, kendi okumam olarak kaydettiğim bir tespit: felaket sonrası davranışın en tanıdık biçimi budur. Önce kabul, sonra sorumlu arama, sonra tekrar kabul. Zihin, suçun ağırlığını taşıyamadığı için dışarıya dağıtmaya çalışıyor.

Ve Bakara bahsindeki bir kayıt burada yankılanıyor: 2/72'de fe'ddâra'tüm fîhâ (birbirinizin üstüne attınız) fiili için şu tespit yapılmıştı: "Tek cümlede, faili bulunamayan bir cinayetin sosyal manzarası çiziliyor — herkes suçu bir başkasına itiyor."

Kalem'deki fark şu: orada suç örtülmeye çalışılıyordu; burada suç kabul edilmiş ama paylaştırılamıyor.

وَيْل — veyl. Hümeze ve Mâûn bahislerinde işlendi: helâk, azap, ve bir feryat nidası.

طَغَىٰ — kök ط-غ-ي. Fecr bahsinde işlendi; tekrarlamıyorum. Özeti: kökün somut anlamı suyun kabından taşmasıdır; tuğyan, sınırı aşmaktır.

Ve ikinci itiraf, birinciden farklı bir kelime kullanıyor:

İki kelime iki ayrı kusuru adlandırıyor, kendi okumam olarak: biri yoksula karşı işlenen suçu (zulüm), öteki Allah'a karşı takınılan tavrı (tuğyan) söylüyor.

Ve sıra anlamlı: önce insana karşı olan, sonra Allah'a karşı olan. Kıssa boyunca da böyleydi — önce yoksulu engelleme kararı, sonra istisnasız yemin.

Bir gözlem daha: tâğîn kelimesi, Fecr sûresinde kavimlerin helâki için kullanılan kelimeyle aynı köktendir. Kıssadaki adamlar, kendilerini helâk edilen kavimlerin diliyle adlandırıyor.

Ve kıssanın sonunda bir umut cümlesi var. Bu, kıssayı diğer helâk anlatılarından ayırıyor.

عَسَىٰ — "umulur ki". Arapçada beklenti bildiren bir fiil.

بَدَّلَ — kök ب-د-ل. Değiştirmek, yerine başkasını koymak. Bedel — bir şeyin yerine geçen.

رَٰغِبُون — kök ر-غ-ب. Ve kökün somut anlamı genişliktir: reğîb — geniş. Rağbet, bir şeye yönelmek ve onu istemektir.

Ve harf-i cer önemlidir: râğıbûne ilâ — "…-e yöneliyoruz". Arapçada rağibe fî (bir şeye rağbet etti) ile rağibe an (bir şeyden yüz çevirdi) zıt anlamlıdır. Burada ilâ kullanılmış: yöneliş.

Peki bu tövbe kabul edildi mi?

Kur'an söylemiyor. Ve söylememesi kayda değer.

Klasik müfessirler bu konuda ayrılır:

Tercih yapmıyorum. Metin susuyor ve susmasının bir işlevi olabilir.

Ama şunu kaydetmek gerekiyor, kendi okumam olarak: kıssanın bir umutla bitmesi, sûrenin muhataplarına — Mekke'nin zenginlerine — bir kapı bırakıyor. Kıssa "bunlar helâk oldu" diye bitseydi, örnek kapanmış olurdu. Böyle bitince, örnek açık kalıyor.

Ve kıssa bir hükümle kapanıyor: kezâlike'l-azâb — "işte azap böyledir."

Cümlenin kısalığı dikkat çekici. On altı ayet süren bir anlatı, dört kelimeyle özetleniyor.

Ve ardından bir karşılaştırma: ve le-azâbü'l-âhırati ekber — "âhiret azabı daha büyüktür."

Yani kıssada anlatılan bütün felaket — bir gecede yok olan bahçe, sabahki şok, karşılıklı suçlamalar — bir küçük örnek olarak konumlandırılıyor.

لَوْ كَانُوا۟ يَعْلَمُونَ — "bir bilselerdi".

Cümlenin cevabı yok. Arapçada lev şartının cevabı bazen söylenmez ve bu, muhatabın tamamlaması için bırakılır.

Bilselerdi ne olurdu? Söylenmiyor.

Bu boşluk, Ğâşiye bahsinde el-ğâşiye için kaydedilen tekniğin aynısıdır: söylenmeyen şey sınırsızlaşır.

Şimdi kıssanın neden bu sûrede olduğunu toparlayabiliriz.

On yedinci ayet bağı zaten kurmuştu: "Biz onları… denediğimiz gibi denedik." Yani kıssa bir benzetmedir.

Ve benzetmenin unsurları tek tek örtüşüyor:

Beş maddede beş örtüşme. Kıssa, portrenin hikâye hâlidir.

Ve Mekke bağlamında bu, doğrudan bir aynadır, kendi okumam olarak: Mekke ticaretle zenginleşmiş bir şehirdi; servetin toplumsal itibarla doğrudan bağlantılı olduğu bir düzen vardı. Kıssa, o düzenin en görünmez varsayımını hedef alıyor: sahip olduğun şeyin senin olduğu varsayımı.

Ve kıssanın ölçeği önemli: anlatılan şey bir kavmin helâki değil; bir ailenin bahçesi. Yani Nûh tufanı ölçeğinde bir felaket değil.

Bu, kıssayı daha yakın kılıyor. Bir kavim helâk olduğunda okuyucu kendini o kavimde görmez. Bir bahçenin gitmesi ise herkesin başına gelebilir.