Kalem 21-27. ayetler

Fe-tenâdev musbihîn — eni'ğdû alâ harsiküm in küntüm sârimîn — fe'ntalekû ve hüm yetehâfetûn — en lâ yedhulennehe'l-yevme aleyküm miskîn — ve ğadev alâ hardin kâdirîn — fe-lemmâ raevhâ kâlû innâ le-dâllûn — bel nahnü mahrûmûn "Sabahleyin birbirlerine seslendiler: 'Devşirecekseniz erkenden tarlanıza gidin!' Aralarında fısıldaşarak yola koyuldular: 'Sakın bugün oraya yanınıza bir yoksul girmesin!' Engelleme gücüne sahip olduklarını sanarak erkenden gittiler. Bahçeyi gördüklerinde dediler ki: 'Herhalde yolumuzu şaşırdık.' Sonra: 'Hayır, biz mahrum bırakılmışız.'"

Kıssanın orta bölümü. Ve bir sabahın adım adım anlatımı.

Kök: ن-د-و / ن-د-ي. Seslenmek, çağırmak. Nidâ — çağrı; nâdî — meclis, toplanma yeri.

Tefâul babında (tenâdev): karşılıklı seslenme.

Ve kelime, bir sonraki fiille bir karşıtlık kuruyor:

İki ayet arasında ses düşüyor. Ve düştüğü an, niyetin söylendiği andır.

Bu, kıssanın en ince ayrıntılarından biri ve kendi okumam olarak sunuyorum: hasada gitme çağrısı bağırarak yapılıyor — utanılacak bir şey yok. Yoksulu engelleme kararı fısıldayarak konuşuluyor.

Sesin alçalması, niyetin bilincini gösteriyor. Adamlar yaptıkları şeyin yanlış olduğunu biliyorlar; yoksa fısıldamazlardı.

Kök: غ-د-و. Ve kelimenin anlamı günün ilk vaktinde bir işe gitmektir. Ğadât — sabah vakti; ğuduvv — sabah gidişi. Karşıtı ravâh — akşam dönüşü. Arapça bu iki hareketi ayrı kelimelerle adlandırır.

Ve fiil kıssada iki kez geçiyor: 22 (iğdû — emir) ve 25 (ğadev — gittiler). Yani emir verildi ve yerine getirildi.

حَرْث — kök ح-ر-ث. Ve kökün anlamı toprağı sürmek, ekmektir. Hars — ekin, tarla, ekilen şey.

Kelimenin nüktesi şurada: on yedinci ayette bahçe cenne (bahçe) diye anılmıştı; burada hars (ekin) deniyor.

Cenne örten, gölgeleyen, güzel olandır. Hars ise emek verilendir — sürülen, ekilen, çalışılan.

Kelime değişimi, adamların bakışını gösteriyor, kendi okumam olarak: kendi ağızlarından çıkan kelime hars — "bizim emeğimizin ürünü". Metnin kullandığı kelime cenne — "verilmiş bahçe".

Ve hars kelimesi Kur'an'da bir uyarıyla birlikte anılır: ekin ve ürün, insanın "kendi işi" sayıldığında bir imtihan konusu olur. Vâkıa sûresinde ekilen tohum hakkında sorulan soru bu çerçevededir.

إِن كُنتُمْ صَٰرِمِينَ — "devşirecekseniz".

Yine صرم kökü. Kıssada üçüncü kez. Ve şart kipinde: "eğer devşiriciler iseniz."

Bu şart cümlesi, on sekizinci ayetin eksikliğini ironik biçimde tamamlıyor: adamlar "inşallah" demediler ama "eğer devşiriciler iseniz" dediler. Yani bir şart koydular — ama şartı kendi kararlılıklarına bağladılar, Allah'ın dilemesine değil.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; ama iki ifadenin aynı kıssada bulunması ve birinin şart öteki istisna olması metnin verisidir.

Kök: ط-ل-ق. Serbest bırakmak, salıvermek. Talâk — nikâh bağının çözülmesi; tilk — serbest.

İnfiâl babında (intalaka): salıverilmiş gibi gitmek, hızlıca yola çıkmak.

Kelimede bir serbestlik ve hız var — engel tanımayan bir gidiş. Ve bu, adamların ruh hâlini veriyor: kendilerinden emin, hızlı, kararlı.

Kök: خ-ف-ت. Sesi kısmak, alçaltmak. Hafata — sesi alçaldı; ve dilciler bu kökü ölümle de ilişkilendirir: hâfit — sesi kesilmiş, ölmüş.

Tefâul babında: karşılıklı fısıldaşma.

Kur'an bu kelimeyi bir başka yerde ilginç biçimde kullanır: namazda sesin ne yüksek ne çok kısık olması emredilirken aynı kök geçer (İsrâ 17/110 çerçevesinde). Yani kelime, duyulmayacak kadar alçak sesi anlatıyor.

Ve fısıldaşmanın tarifi şudur, kendi çıkarımım olarak: fısıltı, duyulmaması istenen bir sözün biçimidir. Ama kimden gizleniyor?

Bahçede kimse yok. Yoksullar henüz gelmemiş. Etrafta duyacak kimse yok.

Adamlar birbirlerinden değil, kimseden gizlemiyorlar — ve yine de fısıldıyorlar.

Bu, Mülk 67/13 ile doğrudan bağlanıyor: "Sözünüzü ister gizleyin ister açığa vurun; O göğüslerin özünü bilendir."

İki metin aynı şeyi iki ayrı yönden söylüyor: biri gizlemenin işe yaramayacağını bildiriyor, öteki gizlemeye çalışan insanları gösteriyor.

Fısıldaşarak söyledikleri şey bu. Ve kıssanın asıl suçu burada.

Cümlenin gramerine dikkat, çünkü şiddeti oradadır:

• لَا يَدْخُلَنَّ — nehiy + nûn-u sakîle. Pekiştirilmiş yasak: "sakın girmesin!"
• ٱلْيَوْمَ — "bugün". Vurgu bugüne.
• عَلَيْكُم — "yanınıza". Alâ harfi burada bir üstünlük ve rahatsızlık tonu taşıyor.
• مِّسْكِين — belirsiz: "bir yoksul". Tek kişi bile olmasın.

Yani cümle şudur: bir tek yoksul bile, bugün, yanınıza girmesin.

Ve pekiştirmenin nerede kullanıldığına bakın: on yedinci ayette le-yasrimünnehâ — "mutlaka devşireceğiz". Burada lâ yedhulenne — "sakın girmesin". Aynı gramer aleti, iki yerde: hasadı garantilemek ve yoksulu engellemek için.

Bu, kıssadaki iki kararlılığın aynı yoğunlukta olduğunu gösteriyor. Adamlar toplamaya ne kadar kararlıysa, engellemeye de o kadar kararlı.

مِسْكِين — kök س-ك-ن. Sükûnet, hareketsizlik. Miskîn, kelimenin kökünde hareket edemeyecek kadar çaresiz kalmış kişidir — yoksulluk onu yerinden kımıldatamaz hale getirmiştir.

Mâûn bahsinde bu kelime işlendi ve fakîr ile farkı üzerinde durulmuştu. Ayrıca orada "yoksulun yemeği" tamlaması ele alınmış ve şu tespit yapılmıştı: yemek, yoksula ait olarak anılıyor — henüz verilmemiş olmasına rağmen.

Ve şimdi üç sûre bir araya geliyor:

Üçünün ortak yanı: yoksulla kurulan ilişkinin bir inanç göstergesi sayılması.

Farkları da anlamlı, kendi okumam olarak:

• Mâûn'da yoksul geliyor ve itiliyor.
• Fecr'de yoksul için teşvik yapılmıyor — yani eylemsizlik.
• Kalem'de yoksul daha gelmeden engelleniyor.

Üçüncüsü en ileri aşamadır. Mâûn'daki adam bir talebi geri çeviriyor; Kalem'deki adamlar talebin oluşmasını engellemek için önlem alıyor.

Ve Mâûn bahsinde kaydedilen tespit burada bir kez daha işliyor: "men', istenmiş bir şeyi vermemektir. Yani ortada bir talep vardır." Kalem'deki adamlar bu tanımın bile dışına çıkıyor: talep oluşmadan engelliyorlar.

Ve şimdi portreyle bağ kuruluyor: on ikinci ayette مَنَّاعٍ لِّلْخَيْرِ (hayrı engelleyen) denmişti. Kıssa, o sıfatın canlandırılmış hâlidir.

Bir tarihî not: hasat zamanı yoksulların tarlaya gelip artakalanı toplaması, o dönem tarım toplumlarında yerleşik bir uygulamaydı. Kur'an hasat gününde hakkın verilmesini emreder (En'âm 6/141'de "hasat günü hakkını verin" buyurulur). Adamların engellemek istediği şey, yerleşik bir hak olabilir. Bunu bir ihtimal olarak kaydediyorum; ayet açıkça bir hukukî haktan söz etmiyor.

حَرْد — kök ح-ر-د. Ve kelimenin anlamı üzerinde dilciler birkaç tarif verir:

Cümlenin çevirisi bu tercihe göre değişiyor:

• "Engelleme gücüne sahip olduklarını sanarak gittiler."
• "Öfkeyle, kararlı bir şekilde gittiler."
• "Bir amaca yönelmiş olarak, güçlü bir halde gittiler."

Tercihim birinci anlam yönündedir ve gerekçesi bir önceki ayettir: orada engelleme kararı verilmişti. Hard kelimesinin "engelleme" anlamı, cümleyi bir önceki ayete bağlıyor.

Bağlayıcı değildir; diğer anlamlar da klasik kaynaklarda savunulur.

قَادِرِين — "güç yetirenler olarak". Kök k-d-r; Mülk 67/1 bahsinde işlendi: kökün merkezinde ölçü vardır.

Ve kelimenin buradaki yeri, kıssanın en sert ironisidir:

Adamlar "güç yetirenler olarak" gidiyorlar — ve gittikleri yerde hiçbir şey yok.

Yani ellerinde olmayan bir şey üzerinde kudret iddia ediyorlar. Bahçe zaten gitmiş; onlar hâlâ onu paylaştırmayı planlıyor.

Bu tabloyu kendi okumam olarak kaydediyorum: kıssanın komik yanı burasıdır — ve komik olması, ciddiyetini artırıyor. İnsan, elinde olmayan bir şeyin üzerinde plan yapabilir ve bunu fark etmeyebilir.

Ve bahçeyi görüyorlar.

İlk cümleleri: "Herhalde yolumuzu şaşırdık."

ضَلَّ — kök ض-ل-ل. Ve kökün asıl anlamı yolu kaybetmektir; ahlâkî "sapkınlık" anlamı buradan gelir. Fâtiha bahsinde bu kök işlenmişti.

Yani ilk tepki, bahçenin yok olduğunu kabul etmek değil; yanlış yere geldiklerini düşünmek.

Bu, insan zihninin çalışma biçimini yakalıyor ve kendi okumam olarak yazıyorum: beklentiyle gerçeklik çeliştiğinde, zihnin ilk yaptığı şey gerçekliği değil kendi konumunu sorgulamaktır — çünkü bu daha ucuzdur. "Yanlış yere geldim" demek, "her şeyimi kaybettim" demekten kolaydır.

Ve kelimenin çift anlamı burada bir katman daha ekliyor: dâllûn hem "yolu şaşıranlar" hem "sapkınlar" demektir. Adamlar birinci anlamda söylüyor; ama ikinci anlam cümlenin içinde duruyor.

Yani adamlar farkında olmadan kendileri hakkında doğru bir hüküm veriyor. Bunu bir kelime gözlemi olarak kaydediyorum; klasik müfessirlerin bir kısmı da bu ikili anlama dikkat çeker.

بَلْ edatı Arapçada idrâb bildirir: bir önceki sözden dönüp yerine başkasını koymak. İnfitâr ve Mutaffifîn bahislerinde işlenmişti.

Yani adamlar kendi sözlerini düzeltiyor: "hayır, yolumuzu şaşırmadık — mahrum bırakıldık."

مَحْرُوم — kök ح-ر-م. Yasaklamak, engellemek, mahrum bırakmak. Harâm — yasaklanmış; harem — girilmesi yasak, korunmuş alan; hurmet — dokunulmazlık.

Ve şimdi kıssanın en keskin dil hamlesi, kendi okumam olarak:

Engelleyenler, engellenmiş oluyor.

Ve kelimenin seçimi bunu açıkça söylüyor: mahrûm ism-i mef'ûldür — "mahrum bırakılan". Yani bir fail var; adamlar kendilerinin engellendiğini kabul ediyor.

Hümeze bahsinde aynı yapı tespit edilmişti: "Değersiz sayıp atan, değersiz sayılıp atılıyor." Orada nebz fiili için kurulan simetri, burada hırmân için kuruluyor.

Bir kayıt daha: Kur'an mahrûm kelimesini bir başka yerde çok farklı bir bağlamda kullanır — malda hakkı olanlar sayılırken "isteyen ve mahrum bırakılmış olan" (es-sâili ve'l-mahrûm) ifadesi geçer (Zâriyât 51/19; Meâric 70/25).

Yani mahrûm, Kur'an'da normalde yoksulun adıdır.

Ve kıssada bahçe sahipleri kendilerine bu adı veriyor. Yoksulu içeri almak istemeyen adamlar, sonunda yoksulun adıyla anılıyor.

Bu örtüşmeyi kendi okumam olarak kaydediyorum; ama kelimenin iki yerdeki kullanımı metnin verisidir.