Tahrîm 9. ayet

Yâ eyyühe'n-nebiyyü câhidi'l-küffâra ve'l-münâfikīne vağluz aleyhim, ve me'vâhüm cehennemü ve bi'se'l-masîr

"Ey Peygamber! İnkârcılarla ve münafıklarla mücadele et, onlara karşı sert ol. Onların varacağı yer cehennemdir; ne kötü bir dönüş yeri!"

Bu ayet, sûrede ilk bakışta en yerinden kopuk duran ayettir. Konusu ne bir aile meselesi, ne tövbe, ne de dört kadın.

Aynı ayet Kur'an'da bir başka yerde de neredeyse birebir aynı lafızla geçer (Tevbe 9/73). Yani ifade, yerleşik bir kalıptır.

Peki burada ne işi var? Birkaç okuma mümkün ve hiçbirini kesin olarak sunmuyorum:

Üçüncü okuma dizim bakımından en işlevsel olanı: dokuzuncu ayet el-küffâr der, onuncu ayet lillezîne keferû için mesel verir; on birinci ayet lillezîne âmenû için mesel verir. Yani bu ayet, gelecek iki meselin taraflarını kuruyor.

Bunu bir tercih olarak değil, bir okuma imkânı olarak kaydediyorum.

Kök ج ه د (c-h-d). Kökün somut anlamı güç harcamak, takat sarf etmek, zorlanmaktır. Cehd — güç, çaba. Cühd — takat. İctihâd — bir meselede bütün gücünü harcayarak sonuca varmaya çalışmak. Türkçedeki "içtihat" ve "cihat" bu ailedendir.

Kalıp: مُفَاعَلَة (müfâale). Bu bab, Meâric bahsinde de kaydedildiği gibi, iki taraflı bir çabayı bildirir: fiil karşılıklı olarak yapılır, ya da bir tarafın diğerine karşı sürdürdüğü bir uğraş anlatılır.

Yani cihâd, tek yönlü bir saldırı fiili değil; karşılıklı bir mücadelenin adıdır. Kalıp bunu söylüyor.

Ve kelimenin kapsamı hakkında bir kayıt düşmem gerekiyor. Cihâd kelimesi Kur'an'da geniş bir alanda kullanılır: mal ile, canla, dil ile, Kur'an ile. Furkān sûresinde "onlara karşı onunla — yani Kur'an'la — büyük bir cihâd yap" denir (Furkān 25/52) ve orada araç açıkça metnin kendisidir.

Bu ayette araç belirtilmiyor. Yalnızca fiil ve muhatabı var. Ayetin kendisinden bir araç çıkarmıyorum; kelimenin genel kapsamını kaydetmekle yetiniyorum.

Ve bu metnin usulü gereği: cihâdın hukukî çerçevesi, şartları, kimlere karşı ve nasıl yapılacağı fıkıh literatürünün konusudur ve bu konuda hüküm vermiyorum. Ayrıca güncel siyasî tartışmalara girmiyorum — bu, bu tefsirin bağlı olduğu usul kurallarından biridir.

Bir dizim ayrıntısı: Ayet iki grubu birlikte anıyor — el-küffâr ve el-münâfikīn. Ama tek bir fiille. Yani aynı fiil iki farklı gruba yöneltiliyor, ve iki grubun durumu aynı değil: biri açıkça karşıda, öteki içeride ve gizli.

Bu, kelimenin tek bir yönteme indirgenemeyeceğini kendiliğinden gösteriyor: gizli bir muhalefete karşı açık bir çatışma yöntemi zaten uygulanamaz. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum.

Kök غ ل ظ — altıncı ayette işlendi: kalınlık, yoğunluk, esnememe. Tekrarlamıyorum.

Burada dikkat edilmesi gereken şey, kelimenin ne demediğidir. Ayet uktul (öldür) demiyor, ezlim (zulmet) demiyor, ubğud (nefret et) demiyor. "Kalın ol" diyor — yani esneme, gevşeme, yumuşama.

Ve kökün asıl anlamı bu okumayı destekliyor: ğılza bir davranış biçimi değil, bir kıvamdır. Kalın olan şey, baskı altında şekil değiştirmez.

Ayetin bağlamı bu okumayı gerektiriyor. Sûrenin birinci ayeti neyi düzeltmişti? Bir yumuşamayı. Peygamber, karşı tarafı memnun etmek için Allah'ın koyduğu bir sınırı değiştirmişti.

Dokuzuncu ayet aynı konunun karşı yüzünü kuruyor: sınır meselelerinde gevşememek.

İki ayeti yan yana koymak, sûrenin bir eksen kurduğunu gösteriyor:

İlk bakışta çelişik görünürler: biri gevşemeyi ister gibi, öteki sertliği. Ama ortak nokta şudur: her ikisinde de ölçü kişinin kendi tercihiyle değil, dışarıdan konuyor. Birincide kişi kendiliğinden daralttı; ikincide kendiliğinden gevşememesi isteniyor. İki ayette de düzeltilen şey kendiliğinden ayar yapmaktır.

Bunu kendi okumam olarak yazıyorum; bağlayıcı değildir.

Kök أ و ي (e-v-y): bir yere sığınmak, barınmak, dönüp gelmek. Me'vâ — sığınılacak yer, barınak. Aynı kökten îvâ (barındırmak) gelir.

Kelimenin ilginç yanı: olumlu bir kelimedir. Me'vâ, insanın günün sonunda döndüğü yerdir — ev, yuva, sığınak. Kur'an aynı kelimeyi cennet için de kullanır (cennetü'l-me'vâ).

Burada cehennem için kullanılması, bir tezat üretiyor: sığınılacak yer olarak ateş. Ve bu tezat, Kur'an'ın azap tasvirlerinde birkaç kez tekrarlanan bir tekniktir — konforlu bir kelimenin konforsuz bir nesneye verilmesi.

وَبِئْسَ الْمَصِيرُ — "ne kötü bir dönüş yeri!" مَصِير, kök ص ي ر: bir hale dönüşmek, bir sonuca varmak. Masîr — varılan yer, dönüşülen hal.

Bu kalıp, komşu sûrelerde de tekrarlanır; Teğâbün sûresi de aynı ifadeyi kullanacak (64/10). İki sûre arasındaki lafzî akrabalıklardan biri.

Ölçünün kendiliğinden ayarlanması.

Yukarıda kaydettiğim eksen — birinci ayette daraltma, dokuzuncu ayette gevşeme uyarısı — pratik bir şey söylüyor.

İnsan, karşı tarafla ilişkisine göre ölçüyü sürekli ayarlar. Sevdiği kişi karşısında gevşetir, sevmediği karşısında sıkar. Ve bu ayarlama çoğu zaman fark edilmeden yapılır; kişi, ölçüyü değiştirdiğinin farkında bile olmaz — kendi ayarını "durumun gereği" sayar.

Sûrenin iki ucundaki iki ayet, aynı kişide iki farklı yönde aynı hatayı gösteriyor: bir yerde fazladan daraltma, bir yerde gevşeme riski.

Ortak ders şu: ölçü, ilişkiden bağımsız olmalıdır. Kimin karşısında olduğunuz, neyin doğru olduğunu değiştirmiyor. Bu, hem yakınlara hem uzaklara karşı geçerli — ve ikisinde de zordur.