Tahrîm 10-12. ayetler — Dört kadın

Sûrenin son üç ayeti, Kur'an'ın en dikkat çekici yapılarından biridir. Ayetlere tek tek girmeden önce yapının kendisini görmek gerekiyor, çünkü yapı, ayetlerden daha çok şey söylüyor.

Kur'an iki mesel veriyor — biri inkâr edenler için, biri iman edenler için. Ve iki meselin de konusu kadınlar.

Tabloya bakın. Kocaların durumu ile eşlerin akıbeti tam ters orantılı. İki peygamber eşi kaybediyor, bir zalimin eşi kazanıyor. Ve dördüncü örnek, evlilik sütununu tamamen boş bırakarak sistemi dışarıdan kırıyor.

Bu, tesadüfî bir dizilim olamaz. Yapının kurduğu şey, aşağıda ayrıntılı işleyeceğim tek bir ilkedir: kurtuluş ne evlilikle gelir ne evlilikle gider.

Ve bir şey daha: ayetler, dördünün de kendi fiillerini anıyor. İlk ikisi için hânetâ (ihanet ettiler), üçüncüsü için kālet (dedi — bir dua), dördüncüsü için ahsanet, saddekat, kânet. Yani her biri, yaptığı şeyle anılıyor; bulunduğu evle değil.

Kök م ث ل (m-s-l): benzemek, denk olmak. Misl — benzer, denk. Mesel — örnek, benzetme, temsil. Timsâl — heykel, suret. Türkçedeki "misal", "temsil", "emsal", "mesela" bu ailedendir.

ضَرَبَ مَثَلًا — kelimesi kelimesine "bir örnek vurdu". Arapçada darabe fiili çok geniş bir alanda kullanılır (yola çıkmak, çadır kurmak, para basmak, örnek vermek) ve buradaki kullanım deyimseldir.

Dilcilerin verdiği izah şudur: örnek vermek, bir mührü ya da bir sikkeyi vurmak gibidir — soyut bir anlam, somut bir kalıba basılarak görünür hale getirilir. Bu izahı bir olasılık olarak aktarıyorum.

Ve dikkat: burada verilen "mesel", uydurulmuş bir benzetme değil. Kur'an'ın mesel kelimesini kullandığı yerlerin bir kısmında tasvirî benzetmeler vardır (örümcek ağı, sönen ateş); burada ise gerçek kişiler anılıyor. Yani mesel, hayalî bir hikâye değil; tarihten seçilmiş bir örnek durum.

Darabellâhu meselen lillezîne keferu'mrae'te Nûhın ve'mrae'te Lût, kânetâ tahte abdeyni min ibâdinâ sâlihayni fe-hânetâhümâ fe-lem yuğniyâ anhümâ minallâhi şey'en ve kīle'dhule'n-nâra mea'd-dâhilîn

"Allah, inkâr edenlere Nûh'un karısı ile Lût'un karısını örnek verdi. İkisi de, kullarımızdan iki salih kulun nikâhı altındaydılar; ama onlara ihanet ettiler. O ikisi, Allah'tan gelecek hiçbir şeyi onlardan savamadı. Ve denildi ki: 'Ateşe girin, girenlerle birlikte.'"

Nûh bahsinde, Nûh sûresinin ne anlatmadığı üzerine bir liste yapılmıştı ve o listede şu madde vardı: "Nûh'un karısı yoktur (Tahrîm 66/10'da geçer)."

O bölümde kaydedilen tespit şuydu: Nûh sûresindeki eksiklikler bir eksiklik değil, bir seçimtir — o sûre kıssanın olay tarafını değil, çaba tarafını alıyordu.

Şimdi, o sûrede anılmayan kişi burada anılıyor. Ve anılma biçimi dikkat çekici: Nûh sûresi yirmi sekiz ayet boyunca bir peygamberin çabasını anlatıyordu; bu ayet, aynı peygamberin evinden bir kişinin o çabadan pay almadığını tek cümlede söylüyor.

İki metni yan yana koymak, Nûh'de kaydedilen sınırın — elçi ile hüküm arasındaki sınırın — en keskin sonucunu veriyor: elçi, kendi evinde bile hükmün sahibi değil.

Kök م ر أ (m-r-'): insan, kişi. Mer' — kişi (erkek); mer'e — kadın. Aynı kökten mürüvvet (insanlık, yiğitlik) ve emre'e (kişi) gelir.

Kelimenin dikkat çekici yanı şudur: Arapçada "eş" için iki kelime vardır ve ayet burada birini, başka yerlerde ötekini kullanır.

• زَوْج (zevc) — çift, eşlerden biri. Kök ز و ج: iki şeyin çift oluşturması. Bu kelime hem erkek hem kadın için kullanılır ve Kur'an'da yaygındır. Bu sûrenin birinci, üçüncü ve beşinci ayetlerinde de ezvâc biçimi geçmişti.
• امْرَأَة (imrae) — kadın; ve tamlama halinde "filanın karısı".

İki kelime arasındaki fark, klasik tefsirlerde işlenmiştir. Yaygın olarak şu ayrım kaydedilir: zevc, iki tarafın gerçekten bir çift oluşturduğu durumlarda kullanılır; imrae ise çiftliğin bir bakımdan eksik kaldığı durumlarda tercih edilir — inanç ayrılığı ya da evladın olmaması gibi.

Bu ayrımın delili olarak Kur'an'ın kendi kullanımları gösterilir: Nûh'un ve Lût'un eşleri için imrae, Firavun'un eşi için yine imrae, İbrâhim'in eşi için — çocuk müjdesi bağlamında — yine imrae; buna karşılık cennet ve olağan evlilik bağlamlarında zevc.

Bunu bir kural olarak dayatmıyorum ve şu kaydı düşüyorum: Kur'an'da imrae kelimesinin herhangi bir eksiklik ima etmeden kullanıldığı yerler de vardır. Ayrımın her yerde işlediğini iddia etmek zorlama olur. Ama bu ayetteki kullanım, ayrımı destekleyen en açık örneklerden biridir — çünkü ayetin bütün meselesi zaten çiftliğin işlememiş olmasıdır.

Kânetâ tahte abdeyni — kelimesi kelimesine "iki kulun altında idiler".

Bu, Arapçada evlilik için kullanılan deyimsel bir ifadedir ve "nikâhı altında bulunmak" anlamına gelir. Türkçede de aynı deyim vardır ("nikâhı altında") ve muhtemelen Arapçadan geçmiştir.

Deyimin tarihî arka planı, dönemin hukukî yapısıyla ilgilidir ve bunu bir onaylama olarak değil, bir tarih kaydı olarak yazıyorum: kelimenin bu kullanımı, evliliğin bir himaye ilişkisi olarak düşünüldüğü bir dilin izidir.

Ve ayet, tam da bu deyimi kullanarak deyimin ima ettiği şeyi çürütüyor. "Altında olmak" bir korunma ima eder; ayet, o korunmanın gerçekleşmediğini söylüyor. Kelime seçimi ile cümlenin hükmü birbirine karşı çalışıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

Ayetin en dikkat çekici kelime tercihi burasıdır ve genellikle atlanır.

Ayet iki peygamberden bahsediyor. Ve onları peygamber olarak anmıyor. Nebiyyeyn demiyor, rasûleyn demiyor. عَبْدَيْنِ diyor: iki kul.

Üstelik tamlamayı iki kez pekiştiriyor: abdeyni min ibâdinâ — "kullarımızdan iki kul". Aynı kök iki kez, arka arkaya.

Kök ع ب د (a-b-d) Fâtiha 1/5'te ele alındı ve Nûh'de bir kez daha anıldı; tekrarlamıyorum. Bir cümleyle: kökün somut görüntüsü bir yolun ayak basıla basıla düzleşmesidir (tarîkun muabbed), ve merkezinde boyun eğerek yürümek vardır.

Peki niçin bu kelime seçilmiş? Ayetin mantığı bunu gerektiriyor.

Ayetin söylediği şey şudur: bu iki kişinin konumu, eşlerini kurtarmaya yetmedi. Eğer ayet onları "iki peygamber" diye anmış olsaydı, cümle bir makam karşılaştırması olurdu. "İki kul" diyerek, konumu baştan kulluk düzlemine indiriyor.

Ve bunun sonucu şu: kurtarıcı olamamanın sebebi, onların yetersizliği değil; hiç kimsenin kurtarıcı olmaması. Peygamber de bir kuldur; bir kul, başka bir kulun hesabını üstlenemez.

Bakara 2/124'te kaydedilen tespit burada bir kez daha geçerli: orada da kural, isteyen bir peygambere söylenmişti ve kimse için esnetilmemişti.

صَالِحَيْنِ — kök ص ل ح (s-l-h): bir şeyin bozuk olmaması, işe yarar durumda olması, düzgün olması. Salâh (düzgünlük), ıslâh (düzeltme), maslahat (bir işin yararına olan), sulh (bozulan ilişkinin onarılması) aynı köktendir.

Kelimenin merkezinde ahlâkî bir yücelik değil, işlerliğin bozulmamış olması vardır. Bir aletin sâlih olması, çalışıyor olmasıdır.

Ve dikkat: bu sıfat, dördüncü ayette de geçmişti — sâlihu'l-mü'minîn. Aynı kelime, sûrede iki kez, ikisinde de bir destek ya da bir konum bağlamında.

Ayetin en yanlış anlaşılmaya açık kelimesi burasıdır ve dikkatle işlenmesi gerekiyor.

Kök خ و ن (h-v-n). Kökün Arapçadaki merkezi anlamı şudur: kendisine emanet edilen şeyde eksiltme yapmak, emaneti tam teslim etmemek.

Hıyânet, Arapçada emânetin karşıtı olarak tanımlanır. Ve bu tanım, kelimenin ne olduğunu tam olarak veriyor:

• أَمَانَة (emânet) — kök أ م ن: güven. Bir şeyi birine, geri isteneceği güveniyle bırakmak.
• خِيَانَة (hıyânet) — bırakılan şeyi tam olarak geri vermemek; içinden eksiltmek.

Yani ihanet, kökü itibariyle bir eksiltmedir. Emanetin tamamının inkârı değil — o başka bir şeydir; emanetin bir kısmının alıkonması.

Dilciler kökün "gizli olma" boyutunu da kaydeder: hâinetü'l-a'yun — "gözlerin hainliği" (Mü'min sûresinde geçer), yani bakışın gizlice kaçırdığı şey. İhanet, açıkça yapılmaz; eksiltme fark edilmesin diye yapılır.

Şimdi, bu ihanetin ne olduğu meselesi.

Türkçede "karısı ona ihanet etti" cümlesi neredeyse tek bir anlama gelir. Arapçada ve bu ayette durum böyle değildir, ve bunu açıkça yazmak gerekiyor.

Klasik tefsir geleneğinde bu ihanetin ne olduğu konusunda son derece güçlü bir birleşme vardır: ihanet dinî alandadır, evlilik sadakati alanında değil. Yani ikisi de eşlerinin taşıdığı davaya karşı, kendi evinin içinden karşı tarafa çalışmışlardır.

Bu, bir azınlık görüşü değil; müfessirlerin ezici çoğunluğunun tavrıdır ve gerekçesi de sağlamdır:

Birincisi: Kur'an'ın kendi kelimesi. Ayet zinâ kelimesini kullanmıyor; hıyânet kullanıyor. Ve hıyânet, yukarıda görüldüğü gibi, emanete karşı yapılan eksiltmedir. Bir peygamber evinde emanet olan şey, taşınan mesajdır.

İkincisi: peygamberler hakkındaki genel kabul. Gelenekte, hiçbir peygamberin eşinin iffetsizlikle suçlanmadığı yaygın olarak kaydedilir; bunun peygamberliğin itibarına dair bir kabulle ilgili olduğu belirtilir.

Üçüncüsü ve en güçlüsü: Kur'an'ın kendi anlatısı. Lût kıssasının anlatıldığı yerlerde, Lût'un eşinin geride kalanlardan olduğu ve kavmiyle birlikte helâk edildiği açıkça bildirilir (ör. A'râf 7/83; Hûd 11/81; Hicr 15/60'ta el-ğâbirîn — geride kalanlar). Yani onun konumu, kavminin tarafında olmasıyla tarif ediliyor.

Dördüncüsü: ayetin kendi mantığı. Ayet bu iki kadını "inkâr edenlere örnek" olarak veriyor. Yani söz konusu olan bir ahlâkî kusur değil, bir taraf tercihidir. Mesel, inkâr üzerine kuruluyor.

Bu dört gerekçeyi birleştirdiğimde, ihanetin dinî alanda olduğu okuması bana açıkça daha güçlü geliyor. Bunu bir tercih olarak yazıyorum; ama bu, klasik tefsirde neredeyse ittifak edilmiş bir tercihtir.

Ve bir kayıt daha: Ayet, ihanetin ne olduğunu söylemiyor. Sûrenin baştan beri sürdürdüğü tavır burada da işliyor: fiil adlandırılıyor, ayrıntısı verilmiyor.

Ayetin hükmü burada.

Kök غ ن ي (ğ-n-y): ihtiyaç duymamak, kendine yetmek. Ğınâ — zenginlik; ama Arapçadaki merkezi anlam "çok mala sahip olmak" değil, başkasına muhtaç olmamaktır. Ğanî — kendine yeten. Ve bu, Allah'ın isimlerinden biridir; nitekim Teğâbün sûresinde de geçecek (vallâhu ğaniyyün hamîd, 64/6).

أَغْنَىٰ عَنْهُ kalıbı — "ondan (bir şeyi) savdı, onu ihtiyaçsız kıldı, ona fayda verdi." Kalıp, birinin başkasının yerine geçip ihtiyacını karşılamasını anlatır.

Cümlenin kurgusu bir sıfır kuruyor: lem yuğniyâ ... şey'en — "hiçbir şeyi". Nekre ve olumsuz bağlamda; Arapçada bu birleşim tam olumsuzluk bildirir. Kısmî bir fayda bile bırakmıyor.

Ve bu yapı Kur'an'da tekrarlanan bir kalıptır. Aynı kök, aynı olumsuzlama, farklı özneler:

• Mal ve evlat için: "Malları da evlatları da Allah'a karşı onlara hiçbir fayda vermez" (Âl-i İmrân 3/10, ve benzerleri).
• Ebû Leheb için: Tebbet (Mesed) bahsinde işlenen "malı ve kazandığı ona fayda vermedi" (Tebbet 111/2) — aynı kök, aynı yapı.
• Ve burada: peygamber kocalar için.

Bu üç örneği yan yana koymak, Kur'an'ın kurduğu listeyi tamamlıyor: mal fayda vermez, evlat fayda vermez, peygamber koca fayda vermez.

Yani ayet, bir istisnayı değil; listenin en beklenmedik maddesini ekliyor.

Cümlenin son üç kelimesi üzerinde durmaya değer.

وَقِيلَ — meçhul (edilgen) fiil: "denildi." Söyleyen belirtilmiyor. Kur'an'ın kıyamet sahnelerinde bu yaygındır ve etkisi, hükmün bir kişiye değil doğrudan duruma bağlanmasıdır.

مَعَ الدَّاخِلِينَ — "girenlerle birlikte."

Bu ifade fazla görünebilir. "Ateşe girin" demek yeterdi. Ne ekliyor?

Şunu ekliyor: ayrıcalık yok. İki kadın, ateşe özel bir konumla girmiyor — ne daha hafif ne daha ağır. Herkesle birlikte, sıradan bir giriş.

Ve bu, ayetin bütün meselesinin son vurgusudur. Ayet baştan beri bir konumun işe yaramadığını anlatıyordu; son ifade, konumun hiçbir yönde işe yaramadığını söylüyor. Peygamber eşi olmak ne kurtarıyor ne de ayrı bir muamele getiriyor.

Bakara 2/134'te kaydedilen cümle — "onların kazandığı onlara, sizin kazandığınız size" — burada bir sahneye dönüşmüş halde.