Vâkıa 35-38. ayetler

İnnâ enşe'nâhünne inşââ · Fe-cealnâhünne ebkârâ · Uruben etrâbâ · Li-ashâbi'l-yemîn

"Biz onları yepyeni bir yaratışla inşa ettik; onları hiç el değmemiş kıldık — eşlerine düşkün, yaşıt. Sağın adamları için."

Bu dört ayet ayrı ayrı cümleler değil. Bir fiil cümlesi (enşe'nâ), ona bağlanan ikinci bir fiil cümlesi (fe-cealnâ), iki sıfat (uruben etrâbâ) ve bir lâm harf-i cerri (li-ashâbi'l-yemîn). Yani tek bir yapı, dört ayete bölünmüş.

Bölünmenin kendisi bir bilgi taşıyor: ayet sonları (inşââ · ebkârâ · etrâbâ · yemîn) sûrenin bu bölümündeki kafiyeyi kuruyor. Otuz dördüncü ayete kadar sıfatlar -ûd / -û'a sesiyle geliyordu (mahdûd, mendûd, memdûd, meskûb, merfûa); burada ses değişiyor. Ses değişimi tablonun konusunun değiştiği yeri işaretliyor: nesnelerden canlılara geçildi.

Otuz dördüncü ayette (füruşin merfûa) iki okuma olduğunu ve tercih yapmadığımı kaydetmiştim. Otuz beşinci ayet o meselenin tam üstüne düşüyor, çünkü cümle bir zamirle başlıyor: enşe'nâhünne — "biz onları inşa ettik".

Üçünün de klasik tefsirlerde savunucusu vardır. Tercih dayatmıyorum. Şu kadarı metnin kendisinden okunur: fiil enşe'nâdır — "yarattık" değil, "inşa ettik". Ve fiilin nesnesi ne olursa olsun, ayet bir yeniden kurma bildiriyor. Asıl ağırlık kelimenin kendisindedir; zamirin merciine dair ihtilaf bu ağırlığı değiştirmiyor.

Kökün somut anlamı: yükselmek, ortaya çıkmak, meydana gelip büyümek. Neşee'ş-şey'ü — bir şey ortaya çıktı ve büyüdü. Neşe'e's-sehâbü — bulut yükseldi.

Kök bu dizinde daha önce üç yerde çözümlendi; oraya dayanıyorum:

Bu üç kullanımın ortak paydası şudur ve buraya taşınabilir: kök, yoktan var etmeyi değil, var olan bir zeminden yukarı doğru kurulmayı anlatır. Gece zaten vardır, nâşie onun içinden kalkan şeydir. Ağaç zaten vardır, münşeât ondan kurulmuş gemidir. Türkçedeki "inşaat" kelimesi de aynı kökten gelir ve aynı resmi taşır: malzeme durur, kurulan yükselir.

Sûre içi bağ — ve bu bağ önemlidir: aynı kök altmış ikinci ayette dönecek: ve lekad alimtümü'n-neş'ete'l-ûlâ fe-levlâ tezekkerûn — "ilk inşayı bildiniz; öyleyse düşünmeli değil misiniz?" Yani sûre, otuz beşinci ayette cennet için kullandığı fiili, yirmi yedi ayet sonra dünyadaki doğum için kullanacak. Aynı kök, iki neş'e: el-ûlâ ve — Necm 53/47'de adı konulduğu gibi — el-uhrâ.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı da sûrenin kendisidir: ayet, âhiretteki varoluşu tanıdık bir fiille anlatıyor. "Bilmediğin bir şey olacak" demiyor; "sana zaten bir kez yapılan şey, bir kez daha yapılacak" diyor.

Fiilin ardından kendi mastarının gelmesi Arapçada mef'ûl-i mutlaktır ve işi tekittir. Türkçeye tam karşılığı yoktur; "inşa etmekle inşa ettik" demek gerekir ki bu Türkçede tuhaf durur. Yaklaşık karşılığı: "gerçekten, tam anlamıyla inşa ettik."

Ama burada tekitten fazlası var. Mef'ûl-i mutlak nekre (belirsiz) geldiğinde dilciler bunu çoğu zaman nev' bildirme sayar: yani "bir tür inşa" — başka bir cinsten, kendine mahsus bir kurma.

Bu, sûrenin başka yerlerinde de karşımıza çıkacak bir tavırdır: anlatılan şey tarif edilirken, aynı zamanda "bildiğin gibisi değil" kaydı düşülüyor.

Kökün somut anlamı zamanla ilgilidir: erken vakit, günün ilk kısmı. Bükra — sabahın erken saati. İbkâr — erkenden yapmak. Bekkera — erken davrandı.

Bu kök dizinde bir yerde çözümlendi: İnsân, İnsân 76/25 — bükraten ve asîlâ (sabah ve akşamüstü). Oradaki tahlili tekrarlamıyorum.

Buradaki mesele şudur: zaman bildiren bir kök, nasıl oluyor da bir insan vasfı oluyor?

Dilcilerin verdiği bağ doğrudan: bikr, bir şeyin ilki demektir. İlk doğuran deveye bikr denir, ağacın ilk meyvesine bâkûra denir (Türkçede "turfanda"nın karşılığı). Yani kelimenin çekirdeğinde "el değmemiş"ten önce "ilk" vardır. Sabah da günün ilkidir.

Ve burada dikkat edilecek bir nokta var: ayet ebkâr kelimesini bir hâl bildirmek için değil, bir fiilin sonucu olarak kuruyor: fe-cealnâhünne ebkârâ — "onları ebkâr kıldık". Yani vasıf verilmiş bir vasıftır, baştan öyle olunmuş değil.

Klasik tefsirlerde bu ayetten "yenilenme" anlamı çıkarılır ve şöyle söylenir: bikr olmak, her defasında ilk kez oluyor gibi olmaktır. Bu izahı geleneğinde yaygın bir okuma olarak aktarıyorum; kelimenin lafzından zorunlu olarak çıkan bir anlam değildir, ama kökün "ilk" çekirdeğiyle uyumludur.

Kelime Kur'an'da yalnızca burada geçer. Tekili arûb.

Kök, dizinde ilk kez burada çözümleniyor. ع-ر-ب kökünün dilcilerce verilen çekirdek anlamı: açık ve düzgün ifade etmek, meramı gizlemeden ortaya koymak. A'rabe ani'ş-şey' — bir şeyi açıkça bildirdi. İ'râb — açığa vurma (gramerdeki i'râb terimi de buradan gelir: kelimenin cümledeki işini sonundaki harekeyle açığa vurması). Lisânün arabiyyün mübîn ifadesindeki arabî de bu açıklık anlamıyla ilişkilendirilir.

Buradan arûbun tarifi çıkar: dilcilerin verdiği karşılık, eşine karşı sevgisini gizlemeyen, hâlini açıkça belli eden kadındır. Yani kelime bir güzellik sıfatı değil, bir iletişim sıfatıdır.

Bunu kaydetmeye değer buluyorum ve gözlem olarak veriyorum: tablo boyunca sayılan her şey görülen, tadılan, dokunulan bir nesneydi. Yirmi beşinci ve yirmi altıncı ayetlerde tablonun sesle kapandığını, sayılanın nesne değil bir söz ortamı olduğunu kaydetmiştim (lâ yesmeûne fîhâ lağven). Burada da aynı şey oluyor: sıfat, dış görünüşe değil, kurulan ilişkinin açıklığına bakıyor. Kökün "meramı gizlememek" çekirdeği bunu destekliyor.

Kökün somut anlamı: toprak. Türâb — toprak. Ve tirb, dilcilerin verdiği tarifle yaşıt demektir.

Bağ nasıl kuruluyor? Dilciler şunu kaydeder: aynı zamanda doğup aynı toprakta beraber oynayan çocuklar birbirinin tirbidir. Yani yaşıtlık, ortak toprakla tarif edilmiş.

Kök bu dizinde üç yerde çözümlendi:

Üç kullanım, tek kökün üç ayrı işi: yere yapışmak, göğsün kemikleri, yaşıt olmak. Beled'deki metrebe ile buradaki etrâb arasındaki mesafe kaydedilmeye değer: aynı kök bir yerde en aşağıdaki yoksulluğu, bir yerde eşitliği anlatıyor. Ortak nokta ikisinin de toprakla aynı hizada olmak resmine dayanmasıdır — biri düşmüş olmakla, biri denk olmakla.

Kelimenin buradaki işi nedir? İki okuma nakledilir ve ikisi de mümkündür:

Sâd 38/52'de aynı kelime yine cennet tasvirinde geçer (ve indehüm kāsırâtu't-tarfi etrâb), Nebe' 78/33'te de öyle. Yani kelime bu bağlamda yerleşmiştir.

Dört ayetlik yapı, muhatabını en sona bırakıyor. Yirmi yedinci ayette ve ashâbü'l-yemîni mâ ashâbü'l-yemîn diye açılan tablo, otuz sekizinci ayette aynı adla mühürleniyor.

Bu, sûrenin ilk tablosunda yoktu. Sâbikūn tablosu (12-26) hâzâ gibi bir kapanış cümlesi almadan bitmiş, doğrudan yeni grubun adına geçilmişti. Burada ise tablo, sahibinin adıyla çerçeveleniyor: başta ad, sonda ad.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum. Çerçeveleme, ikinci tablonun birinciden ayrı tutulduğunu gösteriyor — aradaki fark iki ayet sonra (39-40) sayıya dökülecek.

STYLE gereği burada bir şeyi açıkça yazmam gerekiyor, çünkü söylenmediğinde metin yanlış anlaşılıyor.

Birincisi — muhatap meselesi. Bu ayetler, çölde yaşayan, susuzluğu ve yoksunluğu gündelik hayatın parçası olan bir topluluğa inmiştir. Gölge, akan su, kesilmeyen meyve, yükseltilmiş döşek: hepsi o hayatta gerçekten eksik olan şeylerdir. Tasvirin bu malzemeden kurulması, muhatabın anlayabileceği dilden konuşulmasıdır. Bunu söylemek tasviri küçültmez; kime söylendiğini hesaba katmak, tefsirin işidir.

İkincisi — lafız mı mecaz mı. Bu tasvirlerin ne kadarının lafzî, ne kadarının temsilî olduğu klasik tefsirlerde tartışılmıştır:

Tercih yapmıyorum. Şunu kaydediyorum: sûre, otuz beşinci ayette yepyeni bir inşadan söz ediyor. Bu ifade, tasvirin dünyadaki karşılıklarıyla birebir eşitlenmesini metnin kendisi zorlaştırıyor.

Üçüncüsü — kim muhatap. Bu tabloda hitap erkeklere yönelik görünür ve bu, ayetin indiği toplumdaki hitap düzeniyle ilgilidir. Kur'an'ın bütününde karşılığın cinsiyete göre bölünmediği açıkça bildirilir — Nahl 16/97: "Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak sâlih amel işlerse, ona hoş bir hayat yaşatırız." Cennet tasvirlerinde eşlerin birlikte anıldığı yerler de vardır: Yâsîn 36/56 (hüm ve ezvâcühüm fî zılâlin ale'l-erâiki müttekiûn), Zuhruf 43/70 (üdhulü'l-cennete entüm ve ezvâcüküm tuhberûn), Gāfir 40/8.

Yani bu tabloyu Kur'an'ın karşılık anlayışının tamamı gibi okumak, metnin kendi bütünlüğüne aykırıdır. Bu bir tercih değil, ayetlerin toplamının verdiği sonuçtur.