Vâkıa 25-26. ayetler

Lâ yesmeûne fîhâ lağven ve lâ te'sîmâ · İllâ kīlen selâmen selâmâ

"Orada ne boş söz işitirler ne de günaha sokan söz. Yalnızca bir söz: selâm, selâm."

Bu iki ayet, sâbikūn tablosunun son iki ayetidir ve tabloyu bitirme biçimi dikkat çekicidir.

Tablonun tamamına bakalım:

Tablo, işitmeyle kapanıyor. Ve son iki ayette sayılan şey bir nesne değil: bir ses ortamı.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum ve şu okumayı kendi okumam olarak ekliyorum: sayılan bütün nesneler bir mekânı doldurur; ama bir yerde yaşamayı çekilir ya da çekilmez yapan şey, çoğu zaman nesneler değil orada konuşulan sözdür. Tablo bunu en sona koymuş.

Dilcilerin verdiği tarif: hesaba katılmayan, boşa giden söz ya da fiil. Lağve'ş-şey'ü — değersiz oldu, sayılmadı.

Kökün kuşla ilgili kullanımı kaydedilir: lağa't-tayru — kuş öttü. Yani anlam taşımayan, yalnız ses olan çıkış.

Ve şu ayrıntı kaydedilmeye değer: aynı kökten lüğa (dil) gelir. Dilciler bu ilişkiyi kaydeder ve şöyle açıklar: bir dili bilmeyen için o dilin konuşması yalnız sestir. Bu izahı dilcilerin verdiği şekliyle aktarıyorum, kesin bir etimoloji hükmü olarak değil.

Kelimenin Kur'an içindeki yeri: Mü'minûn 23/3'te müminlerin vasfı ve'llezîne hüm ani'l-lağvi mu'ridûn (boş sözden yüz çevirenler), Furkān 25/72'de ve izâ merrû bi'l-lağvi merrû kirâmâ (boş sözün yanından ağırbaşlılıkla geçenler).

Yani lağv, dünyada kaçınılan şeydir; cennette bulunmayan şey olarak anılması bu yüzden bir karşılıktır. Dünyada yüz çevirmek gerekiyordu, orada yüz çevrilecek bir şey yok.

Kalıp önemli: II. bâbdan mastar (e'seme → te'sîm). Bu bâb geçişlilik katar. Yani kelime "günah" değil, "günahkâr kılmak" ya da "günahkâr saymak" demektir.

İki okuma nakledilir:

İkisi arasında tercih yapmıyorum; kalıp her ikisine de açıktır ve klasik tefsirlerde her ikisi de zikredilir.

أ-ث-م kökü. Dilcilerin kaydettiği kök anlam: yavaşlamak, geri kalmak. Esime — geride kaldı; el-âsim — yavaş deve.

Buradan ismin tarifi çıkar: insanı hayırdan geri bırakan şey. Kelime bir yasak listesi değil, bir yavaşlatma tarifi taşıyor.

لَغْو ve تَأْثِيم rastgele seçilmiş iki kelime değil; bir sıra kuruyorlar:

Yani ayet iki eşiği birden kaldırıyor: ne işe yaramayan söz, ne zarar veren söz.

Ve sıra aşağıdan yukarı: önce hafif olan, sonra ağır olan. Arapçada bu diziye terakkî denir ve olumsuzlamayı güçlendirir — hafifi bile yoksa ağırı hiç yok.

قِيل — kâle fiilinin mastarlarından biri. Arapçada bu fiilin birkaç mastarı vardır (kavl, kīl, makāle) ve kīl nadir kullanılır.

İstisna: dilciler bunu genellikle istisnâ-i munkatı' sayar — yani istisna edilen, kendisinden istisna edilenin cinsinden değildir. Lağv ve te'sîm bir cins, selâm başka bir cinstir. Bu durumda illâ "ancak, yalnızca" anlamına gelir ve bir sınırlama değil bir yerine koyma yapar.

سَلَٰمًا سَلَٰمًا — tekrar. Kelime iki kez geliyor ve arada bağlaç yok.

Arapçada bu tekrarın birkaç işlevi vardır: yaygınlık, süreklilik ya da karşılıklılık. Burada üçü de mümkündür ve tercih yapmıyorum. Yalnız şu kaydedilebilir: tekrar, sözün tek bir kez söylenip bittiği izlenimini kaldırıyor.

Kök, bu tefsirde bir önceki sûrede ele alındı. Haşr 59/23'te es-Selâm Allah'ın ismi olarak geçmişti ve orada kaydedilen kök anlam şuydu: eksiklikten ve bozukluktan uzak olmak, sağlam ve bütün olmak.

Bu anlam, ayetin bağlamına doğrudan oturuyor. Selâm bir temenni kelimesi olmadan önce bir durum kelimesidir: bir şeyin zarar görmemiş hâli.

Yani cennet ehlinin işittiği tek söz, kök anlamıyla okunduğunda bir dilek değil bir bildirimdir: burada hiçbir şey bozulmuyor.

Bu okumayı kendi okumam olarak veriyorum; kelimenin yaygın kullanımı (selâmlaşma) da bu ayette geçerlidir ve klasik tefsirlerde ağırlıklı olarak o yönde anlaşılır.

Meryem 19/62 ile bağ: lâ yesmeûne fîhâ lağven illâ selâmâ. Neredeyse aynı cümle. Vâkıa'daki fark, te'sîmin eklenmesi ve selâmın tekrarlanmasıdır.

Ve sûre içinde kelime bir kez daha dönecek: 56/91'de fe-selâmün leke min ashâbi'l-yemîn — sağdakiler için. Yani selâm, bu sûrede iki grubun ortak kelimesidir.