Kamer 9. ayet

Kezzebet kablehüm kavmü Nûhın fe-kezzebû abdenâ ve kâlû mecnûnun ve'zducir "Onlardan önce Nûh kavmi de yalanladı. Kulumuzu yalanladılar, 'delidir' dediler ve o kovuldu."

Dokuzuncu ayet sûrenin ikinci bölümünü açıyor ve açılış biçimi belirleyicidir: kavim adı fiilden sonra, "onlardan önce" ise fiilden hemen sonra.

Kezzebet kablehüm kavmü Nûhın.

Yani cümlenin ikinci kelimesi zaman zarfıdır. Okuyucu, kavmin adını duymadan önce "sizden önce" ifadesini duyuyor. Liste, daha ilk cümlesinde muhatapla bağını kuruyor.

Aynı kalıp öteki üç kıssada tekrarlanmıyor; oralarda doğrudan kavim adıyla başlanıyor (kezzebet Âdün, kezzebet Semûdü, kezzebet kavmü Lûtın). "Onlardan önce" yalnız ilk kıssada var — çünkü zamanı bir kez kurmak yetiyor.

Fiil müennes (dişil) gelmiş: kezzebet. Oysa kavm kelimesi müzekkerdir.

Arapçada cem'-i teksîr ve topluluk isimleri hem müzekker hem müennes muamelesi görebilir. Kavm Kur'an'da her iki şekilde de gelir. Buradaki müenneslik, "topluluk" (cemâat, ümmet, tâife) anlamına hamledilir.

Aynı müenneslik sûrede dört kez tekrarlanıyor: kezzebet Âdün (18), kezzebet Semûdü (23), kezzebet kavmü Lûtın (33). Âd ve Semûd adları da kabile adı sayıldığında müennes olur. Dördü de aynı kalıpta.

Beşinci kıssa bu kalıbın dışındadır ve bu bir tesadüf değil: velekad câe âle Fir'avne'n-nüzür (41) — fiil değişiyor, özne değişiyor, kalıp bozuluyor. Bunu kırk birinci ayetin altında ele alacağım.

Nûh burada "elçimiz" diye değil, "kulumuz" diye anılıyor.

Kök: ع-ب-د. Bu kök bu tefsirde birçok yerde işlendi ve tekrarlamıyorum. Burada meselemiz kelime seçimidir.

Kur'an peygamberler için birkaç niteleme kullanır ve hepsi aynı işi görmez:

Ve abd nitelemesi, Kur'an'da bir şeref ifadesidir; en yüksek makamlarda kullanılır. İsrâ 17/1'de Mi'râc anlatılırken bi-abdihî denir; Cin 72/19'da abdullâh denir; Kehf 18/65'te Hızır abden min ibâdinâ diye anılır.

Sûre içindeki karşılığı: dokuzuncu ayette Nûh, yalanlayanların karşısına "kulumuz" olarak konuyor. Yani ayet, iki tarafı da ilişkileriyle tanımlıyor — biri kul, ötekiler yalanlayan.

Ve şu dizim ayrıntısı önemlidir: cümle "kavmi yalanladı" dedikten sonra bir daha "kulumuzu yalanladılar" diyor. Aynı fiil iki kez. Birincide nesne yok, ikincide nesne var. Yani önce yalanlama fiili mutlak olarak konuyor, sonra nesnesi söyleniyor — ve nesnenin adı "Nûh" değil, "kulumuz."

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: yalanlanan kişi, Allah'a nispetiyle anılıyor. Fiilin muhatabı kim olursa olsun, ilişki üzerinden bakıldığında yalanlanan şeyin kime ait olduğu değişiyor.

Kök: ج-ن-ن. Somut anlamı: örtmek, gizlemek. Cenne'l-leyl — gece örttü. Bu kökten: cinn (görünmeyen varlık), cennet (ağaçları toprağı örten bahçe), cenîn (rahimde örtülü olan), cünne (kalkan), mecnûn.

Mecnûn — ism-i mef'ûl: örtülmüş. Yani deliliğin Arapçadaki resmi, aklın üzerine bir örtü çekilmiş olmasıdır.

Zâriyât'de kaydedildiği gibi bu itham Kur'an'da bir kalıp haline gelmiştir: Zâriyât 51/52'de "Onlardan öncekilere de her ne zaman bir elçi geldiyse mutlaka 'büyücü ya da deli' dediler" denir — ve o ayetin bu sûreyle bağı doğrudandır: Kamer 54/2'de "büyü" denmişti, 54/9'da "deli" deniyor. Zâriyât'ın iki kelimesi, Kamer'in iki ayetinde dağılmış duruyor.

Bu bağı bir gözlem olarak kaydediyorum; iki sûrenin lafızları doğrulanabilir.

Kök: ز-ج-ر, dördüncü ayette işlendi. Burada iki yeni nokta var.

Bir — fiil edilgen (meçhul). Üzducira — "kovuldu, azarlandı". Fâil söylenmiyor. Aynı yöntem Hâkka bölümünde ühlikû (helâk edildiler) için de kaydedilmişti: edilgen kip, fâili gizleyerek olayın kendisini öne çıkarır. Burada gizlenen fâil bellidir (kavmi), ama söylenmemesi eylemi yaygınlaştırır: kim yaptı diye sorulmuyor; yapıldığı söyleniyor.

İki — cümlenin i'râbı hakkında ihtilaf. Ve'zducira fiili neye bağlanıyor?

Üçüncü çözüm dikkat çekicidir: bu okumada üzducira onların sözünün içindedir ve "cinlerce kovulmuş/dürtülmüş" anlamına gelir; yani ithamı ayrıntılandırır.

Üç çözüm de nakledilmiştir ve tercih dayatmıyorum. Birincisi en yalınıdır ve fiilin edilgen oluşuyla en uyumlusudur; ama üçüncüsü mecnûn ile zecr arasındaki anlam yakınlığını kullandığı için zayıf değildir.