Kamer 37. ayet

Velekad râvedûhü an dayfihî fe-tamesnâ a'yünehüm fe-zûkû azâbî ve nüzür "Andolsun ki onlar, misafirlerini elde etmek için onu zorladılar. Biz de gözlerini sildik. 'Tadın azabımı ve uyarılarımı!'"

Kök: ر-و-د. Somut anlamı: bir şeyi aramak için gidip gelmek, dolaşmak. Râd — otlak arayan öncü. Râid — kavim adına yer araştırmaya gönderilen kişi (Türkçedeki "rehber"e yakın bir iş). İrâde — istemek; bir şeye doğru yönelmek.

Bu kök Bürûc, Târık ve Kıyâme'de işlendi.

Fiil III. bâb (müfâale) kalıbındadır: râvede. Bu bâb süreklilik ve karşılıklı zorlama bildirir: bir kez istemek değil, üsteleyerek, defalarca istemek.

Ve kalıbın anahtarı edattır: عَنْ.

Râvede fülânen an şey'in — Arapçada yerleşik bir kalıptır ve tam anlamı şudur: birini bir şeyden vazgeçirmeye çalışmak, o şeyden koparmak için üstelemek.

Kur'an bu kalıbı bir kez daha kullanır ve orada anlamı tartışmasızdır:

"Evinde bulunduğu kadın, onu nefsinden murad almak için üsteledi (râvedethü'lletî hüve fî beytihâ an nefsih)." (Yûsuf 12/23)

Yûsuf sûresindeki kullanımla buradaki kullanım aynı kalıptır ve fark, edattan sonra gelen kelimededir: orada an nefsihî (kendisinden), burada an dayfihî (misafirinden).

Kök: ض-ي-ف. Dâfe — misafir oldu, konakladı. Edâfe — misafir etti; ve gramerde izâfe (bir ismi başka bir isme konuk etmek, tamlama) aynı köktendir.

Kelime cins ismidir: tekil için de çoğul için de aynı biçimde kullanılır. Kur'an bunu Zâriyât 51/24'te de yapar: dayfi İbrâhîme'l-mükramîn — "İbrâhim'in ağırlanan misafirleri" (tekil kelime, çoğul sıfat). Zâriyât'de o ayet işlendi.

Ve kelimenin seçilmesi belirleyicidir ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

Ayet suçu tarif ederken üç şey yapabilirdi: fiili adlandırabilirdi, failleri niteleyebilirdi, ya da mağduru adlandırabilirdi. Seçtiği yol üçüncüsüdür ve seçtiği ad "misafir"dir.

Yani suç, sûrenin dilinde konukluğun ihlali olarak çerçeveleniyor. Ve bu çerçeve, muhatabın hukukunda en ağır ihlallerden biridir: Arap geleneğinde konuğun korunması, ev sahibinin şahsî yükümlülüğüdür ve bu yükümlülük kabile hukukunda bağlayıcıdır. Konuğa dokunmak, ev sahibine dokunmaktır.

Bu, bir sosyal tarih verisidir ve bu şekilde naklediyorum. Konukseverliğin (dıyâfe) Arap toplumunda kurumsal bir yükümlülük olduğu, cahiliye şiirinde ve sonraki kaynaklarda genişçe belgelidir.

Ve ayetin dizimi bunu destekliyor: fiilin doğrudan nesnesi Lût'tur (râvedû-hü), misafir ise edatla geliyor (an dayfihî). Yani gramerde zorlanan kişi Lût'tur. Suç, misafire yönelmeden önce ev sahibine yöneliyor.

Kur'an'ın Lût kavminin fiilini başka sûrelerde daha açık adlandırdığını kaydediyorum (A'râf 7/80-81; Neml 27/54-55; Ankebût 29/28-29) ve bu ayetlerin ayrıntısına burada girmiyorum, çünkü Kamer'in yaptığı şey farklıdır: sûre suçu misafir hakkı üzerinden adlandırıyor.

Kök: ط-م-س. Bu kök Mürselât'de tam olarak işlendi ve bu ayet orada anılmıştı. Oradaki tespiti aynen alıyorum:

"Kökün altındaki fikir: bir şeyin izini, biçimini, ayırt edici çizgilerini yok etmek. Bir yazıyı silmek, bir yolu belirsizleştirmek, bir yüzü düzleştirmek. … Kökün en belirleyici özelliği budur: yok etmek değil, ayırt edilemez hale getirmek."

Mürselât bölümünde verilen üç Kur'an örneği de tekrarlamıyorum: Yûnus 10/88 (itmis alâ emvâlihim — mal işe yaramaz hale getiriliyor), Yâsîn 36/66 (le-tamesnâ alâ a'yünihim — görme işlevi kaldırılıyor), ve bu ayet.

Buraya eklediğim iki şey var.

Bir — suç ile cezanın eşleşmesi.

Suç bir bakışla başlıyor ve ceza gözü hedef alıyor.

Hâkka'de bu tefsirde bir "suç-karşılık eşleşmesi tablosu" kurulmuştu (Hâkka 69/33-34 ↔ 35-36). Aynı yöntem burada da işliyor.

Ve fiilin türü kayda değer: tams yok etmek değil, işlevini bitirmektir. Yani göz duruyor; gördüğü şeyi ayırt edemiyor. Ceza, organı almıyor; organın işini alıyor.

İki — Yâsîn 36/66 ile fark.

Yâsîn'de fiil لَوْ (şart) ile geliyor: "Dileseydik gözlerini silerdik" — yani olmamış bir imkândan söz ediliyor. Kamer'de fiil mâzîdir: tamesnâ — olmuş.

Yani aynı fiil, Kur'an'da bir yerde bir uyarı olarak, bir yerde bir vaka olarak geçiyor.

Bunu bir kullanım gözlemi olarak kaydediyorum; iki ayetin lafızları doğrulanabilir.

Ve burada sûrenin ikinci nakaratı kip değiştiriyor.

ذُوقُوا — Kök: ذ-و-ق. Zâka — tattı. Kelime dilin duyusudur ve en yakın, en doğrudan teması bildirir.

Kur'an azabı sıkça bu fiille verir: "Tadın azabı" (Enfâl 8/50; Secde 32/14; Kamer 54/48).

Ve emrin muhatabı kimdir? Lût kavmi çoktan helâk edilmiştir; onlara emir verilemez. İki çözüm nakledilir:

Tercih dayatmıyorum; ikisi de kaydedilmiştir.

Ama sûre içindeki işlev bakımından bir şey söylenebilir ve kendi okumam olarak kaydediyorum: kip değişimi tam olarak sûrenin dönüş noktasından hemen önce geliyor. Kırk üçüncü ayette metin muhataba dönecek ve "sizin kâfirleriniz onlardan daha mı iyi?" diye soracak. Otuz yedi ve otuz dokuzuncu ayetlerdeki emir kipi, o dönüşün ilk sesidir.

Yani nakarat, sûrenin son bölümüne kip olarak hazırlık yapıyor.