وَمَا يَنطِقُ عَنِ ٱلْهَوَىٰٓ
Kök: ن-ط-ق. Bu kök Zâriyât ve Mürselât bölümlerinde geçti. Somut anlamı: sesle, eklemli olarak söz çıkarmak.
- مَنْطِق (mantık) — konuşma, söz; ve oradan düşünce yöntemi. Kur'an'da Süleymân'ın mantıku't-tayr (kuş dili) bilmesi bu kelimeyledir (Neml 27/16).
- نِطَاق (nıtâk) — kuşak, bele bağlanan bağ. Bağ açık değildir; dilciler kökün "bir araya bağlama, eklemleme" fikri taşıdığını söyler — sesler eklemlenince söz olur, kumaş bele bağlanınca kuşak olur. Bu türetme kesin değildir; ihtiyat kaydıyla aktarıyorum.
Fiilin seçimi. Kāle (dedi) denebilirdi. Netaka denmiş. Fark şudur: kāle söylenen şeye bakar (muhtevaya), netaka konuşma eylemine bakar (ağızdan çıkışa). Yani ayet "söylediği şey hevâ değil" demiyor; "konuşma eylemi hevâdan kaynaklanmıyor" diyor.
Arapçada nataka bi- (bâ ile) "şunu söyledi" demektir; nesneyi gösterir. Burada عَن kullanılmış. An, Arapçada kaynak ve çıkış yeri bildirir: bir şeyden gelme, bir şeyden hareketle.
- "Mâ yentiku'l-hevâ" olsaydı: "hevâyı söylemiyor" — yani söylediklerinin muhtevası heves değil.
- عَن ile: "hevâdan konuşmuyor" — yani konuşmasının sebebi, motoru, çıkış noktası heves değil.
İkincisi daha geniş ve daha kesindir. Çünkü bir insan doğru şeyler söyleyip yine de hevesinden konuşuyor olabilir: menfaati öyle gerektirdiği için doğruyu söyleyen biri, muhtevası doğru olsa da kaynağı bakımından hevâdan konuşmuştur. Ayet kaynağı kapatıyor.
Ve bir sonraki ayet aynı yapıyı sürdürecek: in hüve illâ vahyün yûhâ — kaynağın ne olmadığı söylendikten sonra ne olduğu söyleniyor.
Birinci ayet: ve'n-necmi izâ هَوَىٰ — "battığı zaman yıldıza." Üçüncü ayet: ve mâ yentiku ani ٱلْهَوَىٰ — "hevâdan konuşmuyor."
Yukarıda "Sûrenin yapısı" bölümünde kaydedildiği gibi, dilcilerin çoğunluğu bu ikisini tek kök (ه-و-ي) altında toplar ve aradaki bağı şöyle kurar: hevâ, insanı aşağı çeken şeydir. Bu tahlil Kâria bölümünde ayrıntılı verildi.
| Ses | Ne yapıyor | |
|---|---|---|
| 1. ayet | hevâ | Bir cisim yukarıdan aşağı düşüyor |
| 3. ayet | el-hevâ | Bir insanı yukarıdan aşağı çeken şey |
1. Düşen bir şeye yemin (hevâ) 2. Bu adam düşmedi (mâ dalle ve mâ ğavâ) 3. Çünkü konuşması düşürücü olandan gelmiyor (ani'l-hevâ) 4. Kaynağı yukarıdan (vahyün yûhâ)
Dört ayet, bir yön çizgisi üzerinde kuruluyor. Aşağı düşen bir cisimle başlıyor, yukarıdan inen bir sözle bitiyor.
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Ses tekrarı ve fiillerin yönü metnin verisidir ve sayılabilir; dört ayeti tek bir "yön" şeması olarak okumak benim kurduğum çerçevedir. Klasik tefsirlerde bu ses ortaklığına dikkat çekildiği görülür, ancak ondan böyle bir şema çıkarıldığını bir nakil olarak sunmuyorum.
Bu kelimenin Kur'an'daki dağılımı Nâziât bölümünde verildi; tekrarlamıyorum. Özeti: kelime Kur'an'da neredeyse her zaman olumsuz bağlamdadır — "Hevâsını ilâh edineni gördün mü?" (Câsiye 45/23; Furkān 25/43); "Hevâya uyma; yoksa seni Allah'ın yolundan saptırır" (Sâd 38/26).
"Onlar ancak zanna ve nefislerin arzuladığına (ve mâ tehve'l-enfüs) uyuyorlar." (53/23)
Aynı kök, aynı sûrede, iki karşıt konumda: elçinin konuşmasının kaynağı olmayan şey (3), muhatabın takip ettiği şey olan şey (23). Sûre, kelimeyi bir tarafta reddedip öbür tarafta teşhis olarak kullanıyor.