Zâriyât 29-30. ayetler

Fe-akbeleti'mraetühû fî sarratin fe-sakket vecheha ve kālet acûzün akīm · Kālû kezâliki kāle rabbüki; innehû hüve'l-hakîmü'l-alîm "Derken karısı bir çığlıkla ilerledi, yüzüne vurdu ve 'Kısır bir kocakarı!' dedi. 'Rabbin böyle buyurdu' dediler. 'Şüphesiz O hakîmdir, alîmdir.'"

Kur'an'ın en canlı üç ayetlik sahnelerinden biri. Ve dikkat çekici olan, tepkinin hiç yumuşatılmamış olması.

Bir müjde veriliyor ve müjdeyi alan kişi sevinmiyor: bağırıyor, yüzüne vuruyor ve kendini "kısır kocakarı" diye niteliyor.

Metin bu tepkiyi ne kınıyor ne açıklıyor. Sadece kaydediyor.

Kök: ق-ب-ل. Öne dönmek, yönelmek. Akbele (if'âl babı) — yöneldi, ilerledi. Kıble aynı kökten: yönelinen taraf.

Fiil, kadının o ana kadar sahnede olmadığını gösteriyor: bir yerden geliyor. Kur'an'ın başka bir sûresindeki anlatımı bunu doğruluyor: "Karısı ayakta duruyordu, güldü" (Hûd 11/71).

Kök: ص-ر-ر. Ve kelimenin anlamı üzerinde dilciler ayrılır:

Birincisi daha yaygındır ve bağlamla uyumludur: bir sonraki fiil (yüze vurma) bir şaşkınlık tepkisidir ve sesle birlikte gelmesi doğaldır.

Ve fî harfi ilginç: "bir çığlık içinde". Yani ses, hareketin eşlikçisi değil, hareketin içinde gerçekleştiği ortam. Kadın sessiz gelip sonra bağırmıyor; sesle birlikte geliyor.

Bunu bir harf gözlemi olarak kaydediyorum.

Kök: ص-ك-ك. Somut anlamı: sert bir şeyle vurmak, çarpmak. Sakke — vurdu, çarptı.

Ve bu, Kur'an'da yalnızca burada geçen bir fiildir.

Hareketin kendisi kültürel bir işarettir. Elini yüzüne vurmak — ya da bazı izahlarda alnına, yanağına vurmak — Arap kültüründe (ve pek çok kültürde) şaşkınlık ve inanamama tepkisidir. Bugün Türkçede "eliyle dizine vurmak" ya da "elini alnına götürmek" aynı işlevi görür.

Klasik kaynaklarda hareketin tam biçimi üzerinde ayrıntılar nakledilir (yüze mi, alına mı, parmaklarıyla mı, avucuyla mı). Bu ayrıntıları kesin veremediğim için aktarmıyorum; ayet sadece "yüzüne vurdu" diyor.

İki kelime, ve ikisi de kendisi hakkında.

عَجُوز — yaşlı kadın. Kök ع-ج-ز: güçsüz olmak, yapamamak. Aynı kökten acz (güçsüzlük), âciz, i'câz (aciz bırakma). Yani "kocakarı" kelimesinin kökünde yapamama var.

عَقِيم — kısır, doğurmayan. Kök ع-ق-م. Dilcilerin kaydettiği anlam: kökün merkezinde kuruluk, verimsizlik, bir şeyin kesilmiş olması var.

Ve cümlenin yapısı dikkat çekicidir: acûzün akīm — iki nekre isim, fiilsiz. Takdir "ben kısır bir kocakarıyım"dır ama zamir söylenmemiş.

Bu, Arapçada bir şaşkınlık ifadesidir: kişi kendini üçüncü şahıs gibi anıyor. Türkçede "koca bir yaşlı kadın, hem de kısır!" gibi çevrilebilir. Cümlenin özneden yoksun olması, konuşanın kendine dışarıdan bakmasını taşıyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum.

İki gerekçe, iki ayrı engel. Kadın iki şey söylüyor ve ikisi farklı:

• عَجُوز — yaş engeli. Zamanla oluşmuş, herkeste olan.
• عَقِيم — kısırlık. Yaştan bağımsız, kişiye özel.

Yani itiraz çift katmanlı: yaşlıyım ve ayrıca zaten hiç doğurmadım. İkinci kayıt, birincisinin "belki gençken olurdu" ihtimalini de kapatıyor.

Ve şimdi sûrenin en dikkat çekici iç bağı.

Bu kelime sûrede iki kez geçiyor:

51/29: acûzün akīm — kısır kocakarı. 51/41: er-rîha'l-akīm — kısır rüzgâr.

Aynı kelime, on iki ayet arayla, iki bambaşka öznede.

Ve ikisinin ortak yanı, kökün anlamıyla açıklanıyor: akīm, ürün vermeyendir. Rahim ürün vermez; rüzgâr da ürün vermez.

Ama Kur'an'ın rüzgâr için kullandığı olağan sıfat bu değildir. Rüzgâr, Kur'an'da genellikle verimlilikle anılır:

"Rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik" (Hicr 15/22) — ve erselne'r-riyâha levâkıh. Buradaki levâkıh kelimesi doğrudan döllenme alanından gelir.

Yani Kur'an'ın kendi dilinde rüzgâr, bulutu taşıyan ve bitkiyi aşılayan şeydir. Âd'a gönderilen rüzgâr ise kısır diye anılıyor: taşıdığı hiçbir şey yok, ardında hiçbir şey bırakmıyor.

Ve şimdi iki kullanımın karşılaştırması:

Aynı kelime, iki karşıt yönde. Bir yerde bir sıfat kaldırılıyor, öteki yerde bir sıfat silah oluyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Ama kelimenin iki geçişi metinde durur, kökü tartışmalı değildir, ve iki geçişin aynı sûre içinde olması tesadüf sayılabilecek bir şey olmakla birlikte kaydedilmeye değer.

Ve kaydedilmeye değmesinin sebebi şu: sûrenin bu bölümü Allah'ın işlerinin iki yönünü yan yana koyuyor. Yirmi dördüncü ayetten otuz yedinci ayete kadar tek bir melek heyeti anlatılıyor ve o heyetin iki görevi var: birine müjde, ötekine helâk. Otuz birinci ayette İbrâhim bunu soracak: "Peki sizin işiniz ne, ey elçiler?"

Akīm kelimesinin iki geçişi, o iki görevin kelime düzeyindeki izidir.

Ve cevabın biçimine dikkat.

Melekler kadının itirazını tartışmıyor. "Yaşlı değilsin" demiyorlar, "kısır değilsin" demiyorlar, tıbbî bir izah vermiyorlar.

Sadece kaynağı gösteriyorlar: kāle rabbüki — "Rabbin söyledi."

Bu, Kur'an'ın sık kullandığı bir hamledir: itirazın içeriğine girilmeden meselenin yeri değiştirilir. Duhâ bölümünde kaydedilen tespit (iddianın içeriğine girilmeden kaynağın kesilmesi) ve Kevser bölümünde kaydedilen (eksiklik ithamını tartışmadan ölçüyü değiştirmek) aynı ailedendir.

كِ zamirine dikkat: rabbüki — müennes muhatap zamiri. Cevap doğrudan kadına veriliyor, kocasına değil. Sahne boyunca İbrâhim konuşmuyor.

حَكِيم — kök ح-ك-م. Ve kökün somut anlamı önemlidir: حَكَمَة — atın ağzına takılan gem. Kökün merkezinde engelleme, dizginleme, yerinde tutma var. Hüküm, hikmet, muhkem, hakem aynı kökten.

Yani hikmet, "derin bilgi" değil önce yerli yerine koymadır: bir şeyi olması gereken yerde tutmak.

عَلِيم — kök ع-ل-م. Bilen.

İki ismin bu sırayla gelmesi, itirazın iki katmanına karşılık geliyor:

• Kadın imkânsızlığı ileri sürdü (kısırım, yaşlıyım) → حَكِيم: işleri yerli yerine koyan.
• Kadın kendi durumunu bildiğini ileri sürdü → عَلِيم: bilen.

Yani cevap, itirazın iki dayanağını iki isimle karşılıyor: "sen durumunu biliyorsun; O daha iyi biliyor" ve "sen imkânsız sanıyorsun; O yerli yerine koyar".

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; iki ismin sırasından çıkardığım bir bağdır, klasik bir müfessire nispet etmiyorum.

Ve bir sûre içi bağ: yirmi sekizinci ayette müjdelenen çocuk alîm diye nitelendi. Otuzuncu ayette Allah el-Alîm diye anılıyor. Aynı kelime, iki katmanda: verilen nitelik ve niteliği veren.