Fetih 25. ayet

Hümü'llezîne keferû ve saddûküm ani'l-mescidi'l-harâmi ve'l-hedye ma'kûfen en yeblüğa mahilleh; ve levlâ ricâlün mü'minûne ve nisâün mü'minâtün lem ta'lemûhüm en tetaûhüm fe-tusîbeküm minhüm mearratün bi-ğayri ilm; li-yüdhile'llâhu fî rahmetihî men yeşâ'; lev tezeyyelû le-azzebne'llezîne keferû minhüm azâben elîmâ

"Onlar, inkâr eden ve sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoyanlardır; bekletilen kurbanlıkların da yerine ulaşmasını engellemişlerdir. Eğer bilmediğiniz mümin erkekler ve mümin kadınlar bulunmasaydı — onları çiğneyip de bilmeden dolayı bir vebale uğramanız söz konusu olmasaydı… Allah dilediğini rahmetine soksun diye. Eğer birbirlerinden ayrılmış olsalardı, içlerinden inkâr edenleri acı bir azapla azaplandırırdık."

Ayetin en dikkat çekici gramer özelliği şudur: şart cümlesinin cevabı söylenmiyor.

Levlâ… ile başlayan cümlenin cevabı ("…olsaydı şunu yapardık") metinde yoktur. Arapçada buna cevabın hazfi denir ve bilinçli bir tekniktir: söylenmeyen şey, bağlamdan zaten anlaşılır ve söylenmemesi onu daha etkili kılar.

Burada eksik olan cümle, ayetin öncesinden anlaşılıyor: "…savaşa izin verilirdi", "…eller çekilmezdi".

Yani yirmi dördüncü ayette anlatılan ellerin çekilmesinin gerekçesi buradadır. Ve gerekçe şaşırtıcıdır.

Kökün anlamı: engellemek, çevirmek, yüz çevirmek. Sudûd (yüz çevirme), saded (yön, kasıt — Türkçede "bu sadette" ifadesinde yaşar).

Kur'an bu fiili özellikle Mescid-i Harâm bağlamında kullanır: "İnkâr edip Allah yolundan ve Mescid-i Harâm'dan alıkoyanlar…" (Hac 22/25).

Ve burada sûrenin en ince kelime bağlantılarından biri var.

هَدْي (hedy) — kurbanlık hayvan. Ve kelimenin kökü ه-د-ي'dir — yani hidâyet ile aynı kök.

Kökün anlamı: yol göstermek, bir şeyi bir yere yöneltmek, sevk etmek. Ve hedy, tam anlamıyla "yerine gönderilen" hayvandır: sahibinin önünden gönderdiği, belirli bir yere ulaşması gereken kurbanlık.

Aynı kökten هَدِيَّة (hediye) gelir: birine yöneltilen şey. Türkçede yaşayan bu kelime, kökündeki "gönderme" fikrini hâlâ taşır.

Ve şimdi ikinci ayetle bağı görelim. İkinci ayette dört fiilden biri şuydu: ve يَهْدِيَكَ sırâtan müstekîmâ — "seni dosdoğru bir yola iletsin". Aynı kök.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, nakil olarak değil: sûre, aynı kökü iki uçta kullanıyor. Bir yerde bir insana yol gösterilmesi, bir yerde yola çıkarılmış bir kurbanlığın yolunun kesilmesi. Kelimenin ortak fikri her ikisinde de aynı: bir yere doğru yöneltilmiş olmak. Bu bir kelime örgüsüdür; bilinçli bir gönderme olduğunu iddia etmiyorum.

Kökün anlamı: bir yerde durup kalmak, bir şeye bağlanıp ayrılmamak, alıkonmak.

Aynı kökten اِعْتِكَاف (i'tikâf) gelir: bir mescidde, ayrılmaksızın kalmak. Kur'an fiili şirk bağlamında da kullanır: "Şu putlara tapınıp duran bir kavme rastladılar" (A'râf 7/138 — ya'kufûne alâ asnâmin lehüm) — kelimenin merkezinde bir şeyin başından ayrılmama vardır.

Kelime burada ism-i mef'ûldür: ma'kûf — alıkonmuş, bekletilmiş.

İmge son derece somuttur: kurbanlıklar yola çıkarılmış, ama yolun ortasında durdurulmuşlardır. Ne geri dönebilirler ne ileri gidebilirler. Bir bekleyiş hâli.

مَحِلّ — kök ح-ل-ل: bir yere inmek, konaklamak; bir düğümün çözülmesi; ve helâl olmak.

Kökün bu üç anlamı birbirine bağlıdır ve kelime burada hepsini birden taşıyor:

• Konaklama yeri: kurbanlığın varması gereken yer.
• Çözülme: bağın çözülmesi — kurbanlığın kesilmesiyle ihram bağının çözülmesi.
• Helâl olma: kesilmesinin caiz hale geldiği an.

Kur'an aynı ifadeyi bir başka yerde kullanır ve o ayet burayı doğrudan aydınlatır:

"…Engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurbanlık gönderin. Kurbanlık yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin." (Bakara 2/196)

İki ayet aynı kelimeleri kullanıyor: uhsirtüm (engellenme), hedy (kurbanlık), yeblüğa'l-hedyü mahilleh (kurbanlığın yerine ulaşması), tahliku ruûseküm (baş tıraşı).

Ve baş tıraşı, bu sûrenin 27. ayetinde tekrar geçecek: muhallikīne ruûseküm. Yani iki ayet — Bakara 2/196 ve Fetih 48/25-27 — aynı kelime kümesini paylaşıyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: sûrenin bu bölümü, hac ve umre hükümlerinin diliyle konuşuyor. Anlatılan şey bir askerî olay değil, yarıda kalmış bir ibadettir.

Sûrenin en şaşırtıcı cümlesi budur.

Bir çatışmanın durdurulma gerekçesi olarak gösterilen şey, ne bir strateji, ne bir güç dengesi, ne bir siyasî hesaptır. Gösterilen şey şudur: karşı tarafın içinde, kimliği bilinmeyen müminler var.

لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ — "onları bilmiyordunuz."

Ve bu ifade, sûrenin merkezî cümlesinin ilk yarısıdır. İki ayet sonra şu gelecek:

"Sizin bilmediğinizi bildi." (48/27 — fe-alime mâ lem ta'lemû)

Burada bilinmeyen şey somut olarak veriliyor: karşı tarafın içindeki insanlar. Yirmi yedinci ayette bu, genel bir ilkeye dönüşecek.

Yani sûre, "bilmediğiniz bir şey vardı" demekle yetinmiyor; o şeyin ne olduğunu da söylüyor. Ve söylediği şey, insanların birbirini kategorilere ayırma biçimiyle doğrudan ilgilidir: bir topluluğa toptan bakıldığında, o topluluğun içindeki tekil insanlar görünmez.

Kökün anlamı: ayakla basmak, çiğnemek, üzerine ayak koymak. Aynı kökten vatan (üzerine yerleşilen yer) kelimesinin geldiği söylenir; ve muvâtaa (uyuşma — aynı yere ayak basma).

Kelimenin seçimi acımasızca somuttur. "Onlara zarar vermeniz" ya da "onları öldürmeniz" denmiyor; "onları çiğnemeniz" deniyor.

Ve bu, çiğnemenin nasıl olduğunu tarif eden bir kelimedir: ayak basan kişi, bastığı şeyi görmez. Bakmaz, seçmez, ayırmaz. Çiğnemek, farkında olmadan yapılan bir şeydir — nitekim cümle bunu ayrıca söylüyor: bi-ğayri ilm, "bilmeden".

مَعَرَّة — kök ع-ر-ر. Dilcilerin kaydettiği anlamlar: bulaşan bir zarar, kusur, ayıp, kınanacak bir durum. Kökün somut anlamı olarak sözlüklerde deriye bulaşan bir hastalık (urr) zikredilir; bu bağı kesin bir etimoloji olarak sunmuyorum.

Kelimenin ortak fikri: bulaşma. İstemeden üzerine geçen bir leke.

بِغَيْرِ عِلْمٍ — "bilmeden".

Ve şimdi ayetin ahlakî yapısına dikkat edin. Söz konusu olan, kasıtlı bir zulüm değildir. Ayet, bilmeden yapılacak bir şeyden söz ediyor ve bunun bir vebal doğuracağını söylüyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: ayetin kurduğu ölçü şudur — bilmemek, sonucu ortadan kaldırmıyor. Bilmeden çiğnenen insan yine çiğnenmiştir; ve bulaşan leke yine bulaşmıştır. Bu yüzden çözüm, "bilmiyorduk" demek değil, fiilin hiç yapılmamasıdır. Ellerin çekilmesinin gerekçesi tam olarak budur.

Bu okuma, ayetin dizimiyle destekleniyor: bi-ğayri ilm ifadesi, mazeret olarak değil, sonucun niteliği olarak konmuştur.

Ara cümle. Bir önceki gerekçenin ardındaki gaye bildiriliyor: Allah dilediğini rahmetine soksun diye.

Fiil yine bir "içeri alma" fiilidir: yüdhile — sûrede üçüncü kez (5, 17, 25). Ve burada içeri alınan yer bir bahçe değil, rahmettir.

Cümlenin işlevi kendi okumam olarak şudur: ellerin çekilmesi, yalnız bilinen müminleri korumak için değil, henüz kimin dahil olacağı bilinmeyen insanlara imkân bırakmak içindir. Bir çatışma, henüz belirlenmemiş olan her şeyi belirlenmiş hale getirir. Durdurulması, belirlenmemişliği korur.

Ve sûrenin bu okumayı destekleyen bir devamı vardır: Nasr sûresinde insanların bölük bölük girdiği anlatılır. Rivayetlerde bu girişin, antlaşmadan sonraki dönemde hızlandığı nakledilir. Ama bu bir tarih değerlendirmesidir; ayetin iddiası olarak sunmuyorum.

Kökün anlamı: ayrılmak, birbirinden ayrışmak, aradan çekilmek. Zâle (ayrıldı, zâil oldu), tezeyyül (birbirinden ayrılma), izâle (giderme).

Lev tezeyyelû — "eğer birbirlerinden ayrılmış olsalardı".

Cümlenin söylediği şey açıktır ve sûrenin bütün bu bölümünü tamamlıyor: iki grup iç içeydi. Mümin olanlar ile olmayanlar aynı şehirde, aynı evlerde, aynı ailelerde bulunuyordu. Ayrılmış değillerdi.

Ve ayet, ayrılmamış olmalarını bir sonuç değişkeni yapıyor: ayrılmış olsalardı sonuç başka olurdu.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: bu, sûrenin en pratik ölçülerinden biridir. Bir topluluğa toplu bir işlem uygulamanın önündeki engel, o topluluğun homojen olmamasıdır. Ve gerçek topluluklar hiçbir zaman homojen değildir. Ayet, bu gerçeği bir gerekçe olarak kullanıyor ve ondan bir sonuç çıkarıyor: iç içelik, toplu işlemi imkânsız kılar.

Bir kayıt: bu ayet, STYLE'ın "hiçbir gruba toptan hüküm kurulmaz" ilkesinin Kur'an içindeki en açık dayanaklarından biridir. Metnin kendisi, bir topluluğu toptan ele almanın önüne o topluluğun içindeki bilinmeyen insanları koyuyor.